Thiếu vốn chỉ là một phần của bài toán
Trong nhiều năm qua, khi bàn đến khó khăn của DNNVV, vấn đề đầu tiên thường được nhắc đến là thiếu vốn. Hàng loạt chính sách ưu đãi tín dụng, bảo lãnh vay vốn, hỗ trợ lãi suất hay quỹ phát triển DNNVV đã được triển khai với kỳ vọng tháo gỡ nút thắt này. Tuy nhiên, thực tế cho thấy khả năng hấp thụ các chính sách vẫn còn hạn chế, trong khi nhiều doanh nghiệp dù có đơn hàng, có thị trường vẫn khó tiếp cận nguồn vốn chính thức.
Theo TS. Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội DNNVV Việt Nam, khu vực DNNVV hiện chiếm gần 98% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động, tạo việc làm cho phần lớn lao động khu vực chính thức và đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế. Đây cũng là lực lượng có khả năng thích ứng nhanh trước biến động của thị trường, duy trì sản xuất và tạo sức sống cho kinh tế địa phương. Tuy nhiên, nghịch lý là khu vực đông đảo nhất, đóng góp lớn nhất lại là đối tượng khó tiếp cận vốn nhất.
Theo ông Nam, nguyên nhân không chỉ nằm ở quy mô nhỏ hay thiếu tài sản bảo đảm. Điểm nghẽn lớn hơn là nhiều doanh nghiệp chưa chứng minh được năng lực kinh doanh bằng những dữ liệu đủ tin cậy để các tổ chức tín dụng và nhà đầu tư đánh giá.
“Nhiều doanh nghiệp có khách hàng thật, đơn hàng thật, dòng tiền thật, năng lực sản xuất thật, nhưng lại thiếu hệ thống dữ liệu chuẩn hóa để thị trường vốn nhận diện đúng giá trị. Khoảng cách giữa giá trị thực và khả năng chứng minh giá trị đang trở thành một trong những nguyên nhân quan trọng làm hạn chế khả năng tiếp cận vốn”, ông Nam nhận định.
Ở góc độ thị trường vốn, TS. Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội cho rằng, dòng tiền hiện đại ngày càng dịch chuyển theo chất lượng thông tin. Không chỉ quan tâm đến quy mô tài sản hay doanh thu, nhà đầu tư và các tổ chức tín dụng ngày càng đánh giá doanh nghiệp thông qua dữ liệu về khách hàng, đơn hàng, dòng tiền, khả năng quản trị, kiểm soát rủi ro, mức độ tuân thủ pháp luật và triển vọng tăng trưởng.
Nhiều doanh nghiệp có khách hàng thật, đơn hàng thật, dòng tiền thật, năng lực sản xuất thật, nhưng lại thiếu hệ thống dữ liệu chuẩn hóa để thị trường vốn nhận diện đúng giá trị.
“Một doanh nghiệp không nhất thiết phải rất lớn mới hấp dẫn nhà đầu tư; nhưng muốn hấp dẫn, doanh nghiệp phải chứng minh được rằng mình hiểu thị trường, kiểm soát được rủi ro, có mô hình kinh doanh minh bạch và có khả năng thích ứng”, TS. Mạc Quốc Anh nhấn mạnh.
Theo TS. Mạc Quốc Anh, thông tin và dữ liệu hiện không chỉ là yếu tố hỗ trợ, mà đã trở thành một loại “hạ tầng mềm” của thị trường vốn. Dữ liệu minh bạch giúp giảm bất cân xứng thông tin giữa doanh nghiệp với nhà đầu tư; giúp ngân hàng đánh giá tín dụng chính xác hơn; đồng thời tạo cơ sở để doanh nghiệp hoạch định chiến lược phát triển. Điều này cũng lý giải vì sao nhiều doanh nghiệp có tình hình kinh doanh khả quan, nhưng vẫn khó huy động vốn. Trong khi đó, những doanh nghiệp đầu tư bài bản vào quản trị dữ liệu, minh bạch tài chính và chuẩn hóa hoạt động lại ngày càng có nhiều cơ hội tiếp cận nguồn lực phát triển.
Thực tế, phần lớn DNNVV hiện vẫn thiếu bộ phận tài chính chuyên nghiệp, thiếu công cụ phân tích thị trường, chưa xây dựng được hệ thống dữ liệu phục vụ quản trị và chưa quen với các chuẩn mực công bố thông tin. Khi thị trường vốn ngày càng vận hành theo dữ liệu, đây sẽ là bất lợi lớn nếu doanh nghiệp không sớm thay đổi. Nói cách khác, bài toán của DNNVV hiện nay không chỉ là thiếu vốn, mà còn thiếu những điều kiện để dòng vốn có thể tìm đến doanh nghiệp.
Hỗ trợ doanh nghiệp phải đúng “điểm nghẽn”
Nếu như câu chuyện vốn chỉ phản ánh một phần khó khăn của DNNVV, thì ở góc độ chính sách, yêu cầu đặt ra là phải xác định đúng nhu cầu của từng nhóm doanh nghiệp để thiết kế công cụ hỗ trợ phù hợp.
Theo bà Lê Thị Yến, Giám đốc Công ty TNHH Tư vấn thuế Hà Nội, thực tế cho thấy hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh và DNNVV hiện không chỉ thiếu vốn. Điều họ thiếu còn là kiến thức quản trị, công cụ vận hành, dịch vụ kế toán - thuế, tư vấn pháp lý, thông tin thị trường, dữ liệu kinh doanh và cơ chế hỗ trợ khi phát sinh sai sót trong quá trình tuân thủ pháp luật.
Đáng chú ý, nhu cầu của mỗi nhóm doanh nghiệp hoàn toàn khác nhau. Một doanh nghiệp mới thành lập cần được hướng dẫn để bắt đầu đúng ngay từ đầu. Hộ kinh doanh chuyển đổi lên doanh nghiệp cần được hỗ trợ về kế toán, hóa đơn điện tử, thuế, bảo hiểm và các quy định pháp lý để không bị “sốc” khi thay đổi mô hình hoạt động. Trong khi đó, doanh nghiệp siêu nhỏ cần chuẩn hóa việc tuân thủ; doanh nghiệp nhỏ cần nâng cao năng lực quản trị; còn doanh nghiệp vừa lại cần thêm nguồn vốn, công nghệ và thị trường để mở rộng quy mô.
Theo bà Yến, thay vì áp dụng một chính sách chung cho tất cả, cần chuyển sang cách tiếp cận phân nhóm doanh nghiệp theo quy mô và giai đoạn phát triển. Trên cơ sở đó, Nhà nước có thể thiết kế các chương trình hỗ trợ phù hợp với từng đối tượng, từ khởi sự kinh doanh, chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp, doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp vừa đến nhóm doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh hoặc tham gia chuỗi giá trị.
Cách tiếp cận này không chỉ giúp sử dụng hiệu quả nguồn lực ngân sách, mà còn tạo điều kiện để các địa phương chủ động xây dựng chương trình hỗ trợ sát với thực tế phát triển doanh nghiệp trên địa bàn.
Quan trọng hơn, việc phân nhóm sẽ giúp cơ quan quản lý đánh giá chính xác “sức khỏe” của khu vực doanh nghiệp, nhận diện nhóm nào đang gặp khó khăn, nhóm nào có tiềm năng tăng trưởng để ưu tiên nguồn lực thay vì hỗ trợ dàn trải như hiện nay.
Chuyển từ “cho gì” sang “doanh nghiệp cần gì”
Theo các chuyên gia, khi môi trường kinh doanh ngày càng thay đổi nhanh, chính sách hỗ trợ cũng cần thay đổi tư duy. Nếu trước đây, hỗ trợ doanh nghiệp thường được hiểu là miễn, giảm thuế, hỗ trợ lãi suất hoặc bổ sung các ưu đãi hành chính, thì trong bối cảnh hiện nay, điều doanh nghiệp cần nhiều hơn là nâng cao năng lực cạnh tranh.
Bà Lê Thị Yến ví doanh nghiệp như một cơ thể sống của nền kinh tế. Cũng giống như một con người, doanh nghiệp ở mỗi giai đoạn phát triển cần những “liều thuốc” khác nhau. Giai đoạn khởi sự cần được hướng dẫn để hình thành nền tảng quản trị. Giai đoạn phát triển cần được hỗ trợ công nghệ, thị trường và nguồn nhân lực. Khi gặp khó khăn, doanh nghiệp cần cơ chế phục hồi và tái cấu trúc phù hợp.
Theo bà Yến, nếu chính sách chỉ tập trung vào những doanh nghiệp đã có đầy đủ điều kiện tiếp cận thì rất dễ rơi vào tình trạng “thêu hoa trên gấm”. Điều cần thiết hơn là hỗ trợ những doanh nghiệp đang ở giai đoạn khó khăn nhất để họ vượt qua rào cản ban đầu, từng bước chuẩn hóa hoạt động, nâng cao năng lực quản trị và tăng khả năng tiếp cận thị trường.
“Nếu chính sách hỗ trợ chỉ tập trung vào những doanh nghiệp đã đủ điều kiện, đủ hồ sơ, đủ năng lực tiếp cận chính sách, thì chính sách rất dễ trở thành ‘thêu hoa trên gấm’. Điều cần thiết hơn là ‘đưa than trong tuyết’, tức hỗ trợ đúng lúc, đúng nhu cầu cho những chủ thể đang ở giai đoạn khó khăn nhất để họ vượt qua rào cản ban đầu, kinh doanh đúng quy định, giảm rủi ro, minh bạch hơn, quản trị tốt hơn, tiếp cận vốn và thị trường tốt hơn”, bà Yến nói.
Quan điểm này cũng phù hợp với xu hướng hỗ trợ doanh nghiệp tại nhiều quốc gia, khi trọng tâm không còn là cấp phát nguồn lực đơn thuần, mà chuyển sang tạo dựng hệ sinh thái hỗ trợ, giúp doanh nghiệp tự nâng cao năng lực cạnh tranh.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, hỗ trợ doanh nghiệp cũng không thể tách rời việc xây dựng năng lực dữ liệu. Một doanh nghiệp có hệ thống kế toán minh bạch, dữ liệu tài chính đầy đủ, quản trị dòng tiền tốt và tuân thủ pháp luật sẽ có nhiều cơ hội tiếp cận vốn, tham gia chuỗi cung ứng và thu hút nhà đầu tư hơn.
Điều này đồng nghĩa, bài toán phát triển DNNVV không thể chỉ giải bằng tín dụng. Vốn vẫn là nguồn lực quan trọng, nhưng sẽ khó phát huy hiệu quả nếu doanh nghiệp thiếu năng lực quản trị, thiếu thông tin và thiếu nền tảng vận hành hiện đại.
Sau nhiều năm tập trung vào các chính sách hỗ trợ tài chính, đã đến lúc cần chuyển mạnh sang tư duy phát triển năng lực cho doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp được trang bị đầy đủ kiến thức quản trị, công cụ số, dịch vụ tư vấn chuyên môn và môi trường kinh doanh minh bạch, khả năng tiếp cận vốn sẽ được cải thiện bền vững hơn. Khi đó, chính sách hỗ trợ sẽ không chỉ giúp doanh nghiệp vượt qua khó khăn trước mắt, mà còn tạo nền tảng để khu vực DNNVV nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển ổn định và đóng góp nhiều hơn cho tăng trưởng kinh tế.