Muốn cho vay dựa trên dữ liệu, trước hết, ngân hàng phải có dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống”
Nút thắt lãi suất và kỳ hạn vốn
Doanh nghiệp có đơn hàng, có khách hàng, có hoạt động kinh doanh nhưng vẫn khó vay vốn vì thiếu tài sản bảo đảm. Hay doanh nghiệp mong muốn được vay vốn với lãi suất cố định trong vài năm để triển khai dự án (có thời gian thu hồi vốn dài) nhưng không dễ. Đây là những vướng mắc rất thực của các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV), song cũng đặt ngân hàng trước bài toán không dễ giải: mở rộng tín dụng đến đâu để vừa đáp ứng nhu cầu vốn, vừa bảo đảm an toàn?
Theo bà Phạm Thị Thanh Tùng, Phó Vụ trưởng Vụ Tín dụng, Ngân hàng Nhà nước, dư nợ cho vay DNNVV hiện chiếm khoảng 20% tổng dư nợ toàn hệ thống. Giai đoạn 2021 - 2025, doanh số giải ngân bình quân đạt khoảng 4,3 triệu tỷ đồng mỗi năm. Tuy nhiên, nhu cầu vốn của khu vực này có thể cao gấp 3 lần mức đang được đáp ứng.
Khoảng cách đó cho thấy chính sách ưu tiên tín dụng chưa đồng nghĩa mọi doanh nghiệp có nhu cầu đều tiếp cận được vốn. DNNVV thường hạn chế về tài sản bảo đảm, hồ sơ tài chính và khả năng chứng minh dòng tiền. Trong khi đó, ngân hàng không thể chỉ nhìn vào nhu cầu vay để quyết định cấp tín dụng.
Với vấn đề khách hàng mong muốn một mức lãi suất ổn định đối với các dự án có chu kỳ thu hồi vốn trung và dài hạn, đồng thời xem xét ân hạn trả nợ gốc trong giai đoạn đầu tư, ông Trần Hoài Phương, Giám đốc Ngân hàng doanh nghiệp, HDBank chỉ ra giới hạn từ phía tổ chức cho vay: “Nếu nguồn vốn đầu vào biến động mà ngân hàng cam kết lãi suất cố định dài hạn thì ngân hàng phải gánh rủi ro chênh lệch lãi suất”.
Theo ông Phương, muốn cho vay với lãi suất cố định trong thời gian dài, ngân hàng phải có nguồn vốn với kỳ hạn và lãi suất tương ứng; thậm chí, cần tính đến khả năng huy động vốn dài hạn từ các đối tác trước khi thiết kế sản phẩm. Mong muốn ổn định chi phí vốn của doanh nghiệp, vì thế, không thể tách rời cấu trúc nguồn vốn của ngân hàng.
“Dự án có thời gian triển khai và thu hồi vốn càng dài thì việc dự báo và kiểm soát rủi ro của khoản vay càng khó. DNNVV cần chú ý cơ cấu vốn, mức độ đòn bẩy, cân đối kỳ hạn và vòng quay vốn. Nếu dùng vốn ngắn hạn tài trợ tài sản dài hạn hoặc vay nợ quá lớn, doanh nghiệp sẽ dễ tổn thương khi lãi suất, tỷ giá biến động”, ông Phương nói.
Như vậy, câu chuyện không thể chỉ dừng ở đề nghị ngân hàng giảm lãi suất hay kéo dài thời hạn vay. Một doanh nghiệp có phương án kinh doanh tốt nhưng thiếu vốn là vấn đề cần tháo gỡ. Song, một dự án thiếu vốn tự có, dự báo dòng tiền thiếu thuyết phục cũng không thể mặc nhiên được ngân hàng tài trợ.
Bà Nguyễn Thị Bích Thủy, Trưởng phòng Hỗ trợ doanh nghiệp và hộ kinh doanh, Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể, Bộ Tài chính nêu quan điểm: “Nhà nước cần có giải pháp hỗ trợ, nhưng không thể can thiệp quá sâu vào hoạt động của các tổ chức tín dụng. Nếu can thiệp một cách cứng nhắc, chính sách có thể ảnh hưởng đến hoạt động và cạnh tranh trên thị trường”.
Tài sản bảo đảm không còn là thước đo duy nhất
Nếu tài sản thế chấp là căn cứ quen thuộc trong hoạt động cho vay lâu nay thì dữ liệu và dòng tiền đang mở ra một cách tiếp cận khác: đánh giá doanh nghiệp dựa trên năng lực tạo doanh thu, thực hiện hợp đồng và trả nợ. Cách tiếp cận này có thể giúp những DNNVV có hoạt động kinh doanh thực chất nhưng ít tài sản tiếp cận vốn tốt hơn.
Bà Phạm Thị Thanh Tùng cho biết, pháp luật hiện hành đã cho phép tổ chức tín dụng và khách hàng thỏa thuận việc cho vay có hoặc không có tài sản bảo đảm, ngân hàng có thể căn cứ vào dòng tiền và uy tín của doanh nghiệp để xem xét cấp tín dụng.
“Khi cấp tín dụng, ngân hàng không thể chỉ căn cứ vào tài sản bảo đảm, mà cần đánh giá tổng thể năng lực tài chính, mục đích sử dụng vốn, tính khả thi của phương án sản xuất - kinh doanh và khả năng trả nợ”, bà Tùng nhấn mạnh.
Đây là ranh giới quan trọng của việc cấp tín dụng dựa trên dữ liệu. Ngân hàng có thể bớt phụ thuộc vào tài sản thế chấp, nhưng phải hiểu sâu hơn hoạt động của doanh nghiệp.
“Việc sử dụng dữ liệu và dòng tiền thay thế tài sản bảo đảm không đồng nghĩa với hạ chuẩn tín dụng. Thẩm định và quyết định cho vay vẫn thuộc thẩm quyền, trách nhiệm của tổ chức tín dụng theo quy định pháp luật”, bà Tùng lưu ý.
Vướng mắc lớn hiện nay là dữ liệu doanh nghiệp chưa đủ tin cậy. Báo cáo tài chính ở một số đơn vị chưa chuẩn hóa; tài khoản mở tại nhiều ngân hàng, khoản phải thu và dòng tiền phân tán khiến tổ chức tín dụng khó có bức tranh đầy đủ về doanh nghiệp. Muốn cho vay dựa trên dữ liệu, trước hết, ngân hàng phải có dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống” được cập nhật và có thể kiểm chứng của doanh nghiệp.
Theo bà Bích Thủy, trong quá trình xây dựng Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, cơ quan soạn thảo dự kiến thúc đẩy cho vay dựa trên dòng tiền, tình hình tài chính, chuỗi cung ứng và phương án sản xuất - kinh doanh. Tài sản bảo đảm cũng cần được đa dạng hóa, có thể gồm động sản, sở hữu trí tuệ, hóa đơn và dữ liệu; đồng thời, nghiên cứu nâng cao vai trò của các tổ chức xếp hạng tín nhiệm, đánh giá độc lập. Dù vậy, chính sách sẽ khó phát huy tác dụng nếu doanh nghiệp không thay đổi.
“Nếu doanh nghiệp nhỏ và vừa không chủ động nâng cấp năng lực, chuyển đổi số, minh bạch hóa sổ sách và dòng tiền thì việc tiếp cận vốn vẫn rất khó khăn”, bà Thủy nêu quan điểm.
Xuất phát từ thực tế “doanh nghiệp có năng lực kinh doanh, có dòng tiền, có khách hàng nhưng vẫn khó tiếp cận ngân hàng”, mô hình hợp tác giữa Hiệp hội DNNVV Việt Nam, ngân hàng và công ty xếp hạng tín nhiệm đã hình thành. TS. Tô Hoài Nam, Phó chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội DNNVV Việt Nam cho biết, Hiệp hội sẽ tập hợp nhu cầu, hỗ trợ chuẩn hóa hồ sơ và chuyển tải những vướng mắc của DNNVV đến ngành ngân hàng.
Từ phía ngân hàng, Giám đốc Ngân hàng doanh nghiệp HDBank Trần Hoài Phương đưa ra một giải pháp gỡ khó cho doanh nghiệp. Ví dụ, nhà cung cấp hàng hóa cho các tập đoàn lớn có thể phải chờ 3 - 4 tháng, thậm chí 8 tháng mới được thanh toán. Nếu ngân hàng nắm được hợp đồng và khoản phải thu, có thể xem xét tài trợ hoặc ứng trước khoản tiền này, giúp doanh nghiệp duy trì vốn lưu động trong thời gian chờ thanh toán.
Tuy nhiên, ông Phương cũng lưu ý, doanh thu hay lợi nhuận trên sổ sách chưa đủ chứng minh khả năng trả nợ. Với dự án chưa có dòng tiền ổn định, ngân hàng phải đánh giá dự báo sản lượng, doanh thu, chi phí, lợi nhuận qua các kịch bản, đồng thời xem xét vốn tự có và năng lực quản lý của doanh nghiệp.
Một mắt xích khác là các tổ chức đánh giá độc lập. Ông Nguyễn Thanh Nghị, Tổng giám đốc Thiên Minh Rating (TMR) cho biết, nền tảng của TMR hướng tới số hóa, chuẩn hóa dữ liệu thành hồ sơ thống nhất để doanh nghiệp sử dụng khi làm việc với nhiều ngân hàng. Báo cáo phân tích rủi ro của tổ chức đánh giá tín nhiệm phải bảo đảm tính độc lập, minh bạch, có khả năng giải thích và bảo mật thông tin. Kết quả đánh giá có thể bổ sung căn cứ cho ngân hàng nhưng không thay thế trách nhiệm thẩm định của ngân hàng.
Mở rộng tín dụng đòi hỏi doanh nghiệp phải minh bạch hoạt động, thông tin tài chính, ngân hàng nâng năng lực phân tích, tổ chức trung gian bảo đảm tính độc lập và an toàn dữ liệu, còn chính sách cần xử lý những cơ chế hỗ trợ chưa hiệu quả. Khi khả năng tạo tiền và trả nợ được chứng minh rõ hơn, dòng vốn mới có cơ sở đến với doanh nghiệp, mà không phải đánh đổi bằng việc hạ chuẩn tín dụng.