Niềm tin: “Tài sản vô hình” được kiến tạo bởi ba nhóm chủ thể
Dưới góc độ kinh tế học tài chính, niềm tin trên thị trường chứng khoán không đơn thuần là một trạng thái tâm lý, mà là sự tin cậy của các chủ thể tham gia thị trường vào tính minh bạch của thông tin công bố, tính công bằng của cơ chế giao dịch, năng lực giám sát và thực thi pháp luật của cơ quan quản lý, cũng như mức độ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư. Đây là nền tảng để giá chứng khoán được hình thành khách quan theo quy luật cung - cầu, thay vì bị bóp méo bởi bất đối xứng thông tin hoặc hành vi thao túng thị trường.
Cấu trúc niềm tin trên thị trường vốn được định hình bởi ba nhóm chủ thể có quan hệ tương hỗ chặt chẽ.
Thứ nhất, lực lượng nhà đầu tư, trong đó khu vực nhà đầu tư cá nhân hiện đang chiếm khoảng 80-85% tổng giao dịch, đặc biệt nhạy cảm trước các biến động ngắn hạn và tin đồn thất thiệt, dễ chịu tác động của tâm lý đám đông.
Thứ hai, các doanh nghiệp niêm yết và tổ chức phát hành - đây là chủ thể tạo ra hàng hóa cho thị trường. Niềm tin của khối doanh nghiệp thể hiện ở việc coi thị trường chứng khoán là kênh huy động vốn trung và dài hạn an toàn, hiệu quả, thay vì chỉ là nơi định giá tài sản ngắn hạn.
Thứ ba, cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức trung gian. Vai trò của nhóm này là thiết lập luật chơi công bằng, giám sát việc tuân thủ và vận hành hệ thống hạ tầng thông suốt. Sự nghiêm minh trong xử lý vi phạm và sự chủ động trong cung cấp thông tin chính thống của cơ quan quản lý chính là chốt chặn cuối cùng bảo vệ niềm tin của toàn thị trường khi có biến động lớn.
Diễn biến thanh khoản thời gian qua cho thấy, khi các yếu tố vĩ mô vẫn ổn định nhưng thanh khoản suy giảm cục bộ, nguyên nhân thường không xuất phát từ sự suy yếu của nền kinh tế, mà chủ yếu đến từ tâm lý thận trọng của dòng tiền trước những khoảng trống thông tin.
Có thể xem thanh khoản như một “nhiệt kế” phản ánh trạng thái niềm tin của nhà đầu tư nhanh và nhạy hơn nhiều chỉ báo vĩ mô được công bố theo quý hoặc năm. Dòng tiền không hẳn rời bỏ thị trường mà chủ yếu chuyển sang trạng thái phòng thủ, chờ đợi thông tin rõ ràng hơn. Vì vậy, muốn khơi thông thanh khoản cần bắt đầu từ việc củng cố niềm tin, thay vì chỉ dựa vào các giải pháp kỹ thuật.
Minh bạch và quản trị doanh nghiệp - nền tảng của niềm tin thị trường
Muốn khơi thông thanh khoản cần bắt đầu từ việc củng cố niềm tin, thay vì chỉ dựa vào các giải pháp kỹ thuật.
Nếu niềm tin được ví như dòng chảy duy trì sức sống cho thị trường, thì minh bạch thông tin và chất lượng quản trị doanh nghiệp chính là hệ thống điều tiết, định hướng dòng vốn phân bổ vào các địa chỉ an toàn, hiệu quả. Thông tin được ví như “hệ thần kinh” của thị trường, chi phối mọi quyết định đầu tư. Vì vậy, minh bạch thông tin là nền móng để củng cố niềm tin của nhà đầu tư và thu hút dòng vốn dài hạn.
Nhiều ví dụ thực tiễn thị trường chứng khoán Việt Nam cũng như trên thế giới đã cho thấy cái giá của sự thiếu minh bạch với điểm chung là chi phí đánh mất niềm tin luôn lớn hơn rất nhiều so với chi phí duy trì tính minh bạch, trong khi quá trình khôi phục niềm tin thường kéo dài hơn rất nhiều so với thời gian nó bị xói mòn. Đây là đặc tính bất đối xứng cần được tính đến trong quá trình xây dựng và thực thi chính sách giám sát thị trường.
Bên cạnh minh bạch thông tin, chất lượng quản trị công ty giữ vai trò then chốt trong bảo đảm tính bền vững của lợi nhuận doanh nghiệp niêm yết, cũng như niềm tin của thị trường. Doanh nghiệp thiết lập được cơ cấu Hội đồng quản trị hợp lý, phát huy vai trò giám sát của thành viên độc lập, xây dựng cơ chế kiểm soát nội bộ hữu hiệu sẽ hạn chế các hành vi làm sai lệch lợi nhuận. Đây chính là điều kiện để lợi nhuận đến từ hoạt động kinh doanh cốt lõi có sức hấp dẫn bền vững đối với các quỹ đầu tư dài hạn, thay vì chỉ tạo hiệu ứng tăng giá mang tính ngắn hạn.
| |
Minh bạch, quản trị và niềm tin tạo thành một vòng tác động khép kín. Minh bạch giúp giá cổ phiếu phản ánh sát giá trị thực, từ đó củng cố niềm tin của nhà đầu tư; niềm tin được cải thiện sẽ thúc đẩy thanh khoản, thu hẹp chênh lệch giá mua - bán và nâng cao hiệu quả phân bổ vốn. Ngược lại, nếu tính minh bạch suy giảm, chuỗi tác động này có thể đảo chiều, kéo theo sự suy giảm của niềm tin, thanh khoản và định giá. Vì vậy, công tác giám sát và cảnh báo sớm cần được duy trì thường xuyên, thay vì chỉ xử lý khi thị trường đã phát sinh biến động.
Đồng bộ giải pháp chính sách để khơi thông nguồn lực và củng cố niềm tin dài hạn
Xây dựng nền tảng niềm tin không thể chỉ trông chờ vào sự tự nguyện của các chủ thể thị trường, mà đòi hỏi những giải pháp chính sách đồng bộ, mang tính kiến tạo từ phía cơ quan quản lý.
Trọng tâm đầu tiên là tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao năng lực thực thi của cơ quan quản lý nhà nước. Việc chủ động phát hiện, xử lý nghiêm và công khai các hành vi thao túng giá, che giấu thông tin không làm giảm uy tín thị trường, mà ngược lại còn củng cố niềm tin của nhà đầu tư vào một môi trường đầu tư minh bạch, công bằng và thượng tôn pháp luật.
Trọng tâm tiếp theo là kiểm soát thông tin sai lệch, tin đồn thất thiệt trên không gian mạng, nơi tốc độ lan truyền thông tin có thể khiến giá cổ phiếu biến động mạnh chỉ trong vài giờ, trước khi doanh nghiệp kịp phản hồi chính thức. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý thị trường chứng khoán với cơ quan quản lý thông tin và truyền thông, cùng với việc các Sở Giao dịch chứng khoán và doanh nghiệp niêm yết thiết lập quy trình phản ứng nhanh, chủ động xác thực hoặc bác bỏ thông tin kịp thời khi thị trường có biến động bất thường.
Song song với đó, phát triển nhà đầu tư tổ chức là giải pháp căn cơ để gia tăng chiều sâu thị trường. Chính sách cần khuyến khích mở rộng các quỹ đầu tư chỉ số, quỹ hưu trí tự nguyện và các định chế tài chính chuyên nghiệp. Với năng lực phân tích bài bản và tầm nhìn dài hạn, nhóm nhà đầu tư này sẽ trở thành “bệ đỡ” thanh khoản, góp phần giảm tác động của tâm lý đám đông và dẫn dắt dòng vốn theo giá trị nội tại.
Cuối cùng, việc nâng cao vai trò cầu nối thông tin của các tổ chức trung gian, bao gồm các công ty chứng khoán, tổ chức kiểm toán độc lập và cơ quan báo chí tài chính là hết sức cần thiết. Các tổ chức này đóng vai trò là bộ lọc thông tin, giúp chuyển hóa các dữ liệu tài chính phức tạp thành các phân tích dễ hiểu cho công chúng đầu tư. Sự trung thực, khách quan và chuyên nghiệp của đội ngũ trung gian tài chính sẽ góp phần thu hẹp khoảng cách nhận thức, định hướng nhà đầu tư tập trung vào các yếu tố nền tảng vĩ mô và sức khỏe doanh nghiệp, từ đó thiết lập một cấu trúc niềm tin bền vững, hướng tới mục tiêu nâng hạng thị trường từ cận biên lên mới nổi một cách thực chất.
Định hướng cho một chu kỳ tăng trưởng chất lượng
Niềm tin không phải là giải pháp tình thế để xử lý áp lực thanh khoản trong ngắn hạn, mà là yếu tố nền tảng chi phối triển vọng phát triển dài hạn của thị trường chứng khoán Việt Nam. Trong tiến trình hướng tới mục tiêu nâng hạng thị trường từ cận biên lên mới nổi, việc đáp ứng các tiêu chí kỹ thuật về cơ chế thanh toán hay tỷ lệ sở hữu nước ngoài chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ nằm ở chất lượng thể chế, mức độ minh bạch thông tin và trải nghiệm an toàn thực chất của nhà đầu tư trong toàn bộ quá trình tham gia thị trường.
Khi các giải pháp chính sách được triển khai đồng bộ, cùng với nỗ lực nâng cao chuẩn mực quản trị của doanh nghiệp niêm yết, thị trường chứng khoán Việt Nam sẽ từng bước hình thành một hệ sinh thái minh bạch, hiện đại và đáng tin cậy. Đó không chỉ là nền tảng cho mục tiêu nâng hạng thị trường, mà còn là điều kiện để thị trường chứng khoán thực hiện tốt hơn vai trò huy động và phân bổ nguồn lực cho tăng trưởng kinh tế.
(*)Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính
(**)Viện Phát triển Bảo hiểm Việt Nam