Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu (Hà Nội) phát biểu tại hội trường Quốc hội sáng 3/11.
Sáng 3/11, tiếp chương trình Kỳ họp thứ hai - Quốc hội khoá XVI, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ.
Tại phiên thảo luận, một số đại biểu Quốc hội đề cập câu chuyện khai thác tài sản trí tuệ trong môi trường bệnh viện, trường đại học.
Đề xuất cơ chế tiếp cận thuốc mới giá rẻ cho người dân
Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu (Hà Nội), Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, từ thực tiễn hoạt động chuyên môn, cho rằng quyền sở hữu đối với những sáng kiến, cải tiến được tạo ra trong bệnh viện hiện còn chưa rõ ràng giữa bác sĩ và cơ sở y tế.
Theo đại biểu, bác sĩ có thể cải tiến dụng cụ, xây dựng giáo trình hoặc phát triển phương pháp điều trị mới. Tuy nhiên, khi những kết quả này được tạo ra với sự hỗ trợ từ ngân sách nhà nước hoặc nguồn lực của bệnh viện, cần có quy định rõ bệnh viện có thể là chủ sở hữu bằng sáng chế, đồng thời cơ chế phân chia quyền lợi với tác giả phải được luật hóa. Đại biểu cũng đề nghị cho phép bệnh viện sử dụng bằng sáng chế như một tài sản của đơn vị.
Vấn đề này không chỉ liên quan đến việc ghi nhận đóng góp của người làm chuyên môn mà còn gắn với khả năng khai thác tài sản trí tuệ trong các cơ sở y tế. Nếu quyền sở hữu và cơ chế chia sẻ lợi ích không rõ ràng, những sáng kiến có giá trị ứng dụng có thể khó được chuyển giao, thương mại hóa hoặc phát triển thành sản phẩm phục vụ hoạt động khám, chữa bệnh.
Một vấn đề khác được đại biểu Nguyễn Lân Hiếu đề cập là việc sử dụng dữ liệu y tế để phát triển trí tuệ nhân tạo (AI). Đại biểu cho biết Bệnh viện Đại học Y Hà Nội có hàng triệu dữ liệu bệnh nhân đã được ẩn danh hóa, đồng thời đề nghị pháp luật quy định việc sử dụng dữ liệu của cơ sở y tế để huấn luyện AI thương mại phải được cơ sở y tế cho phép.
Về quyền tác giả trong các sản phẩm có sự hỗ trợ của AI, đại biểu đề nghị giữ nguyên tắc AI không phải là tác giả; với kết quả chẩn đoán có AI hỗ trợ, quyền tác giả thuộc về bác sĩ hoặc nhóm nghiên cứu chịu trách nhiệm lâm sàng. Sản phẩm do AI tạo ra cũng không nên được bảo hộ nếu không có sự can thiệp và sáng tạo của con người.
Ở một khía cạnh khác, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu cảnh báo nguy cơ kéo dài độc quyền thuốc thông qua việc đăng ký bằng sáng chế mới cho những thay đổi về dạng muối, dạng bào chế hoặc liều dùng của thuốc gốc, trong khi hiệu quả điều trị không tăng đáng kể. Hiện tượng này được gọi là "evergreening", có thể cản trở thuốc generic – loại thuốc có giá thành thấp hơn – tham gia thị trường.
Đại biểu đề nghị quy định rõ những phát hiện mới về dạng tồn tại hoặc công dụng mới của thuốc không được coi là có trình độ sáng tạo nếu không làm tăng đáng kể hiệu quả điều trị.
Đồng thời, cần luật hóa ngoại lệ cho phép doanh nghiệp Việt Nam nghiên cứu, thử nghiệm và nộp hồ sơ đăng ký thuốc generic ngay trong thời gian thuốc gốc còn hiệu lực bảo hộ. Theo đại biểu, nếu không có cơ chế chuẩn bị sớm, khi thuốc gốc hết thời hạn bảo hộ, thuốc generic vẫn có thể chậm thêm 2-3 năm mới ra thị trường, người bệnh sẽ không có điều kiện dùng thuốc tương đương giá rẻ.
Nhiều kết quả nghiên cứu trong trường đại học chưa được khai thác
Đại biểu Nguyễn Vũ Trung (TP. Hồ Chí Minh) cho biết, mỗi năm Việt Nam có khoảng 300.000 sinh viên, học viên sau đại học tốt nghiệp, cùng với đó là hàng trăm nghìn khóa luận, luận văn, luận án được hoàn thành. Đằng sau những công trình này không chỉ là kết quả học tập mà còn có thể là các sản phẩm sáng chế, phần mềm, thiết kế hoặc giải pháp có giá trị ứng dụng.
Tuy nhiên, việc xác định ai là người sáng tạo, ai có quyền đăng ký khai thác và được hưởng lợi từ những kết quả đó vẫn cần được làm rõ.
 |
Đại biểu Nguyễn Vũ Trung (TP. Hồ Chí Minh) |
Đặt vấn đề tại phiên thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, đại biểu Nguyễn Vũ Trung cho rằng, nếu không xác định rõ quyền sở hữu và quyền khai thác, kết quả nghiên cứu có nguy cơ bị bỏ phí, trong khi người học và người hướng dẫn có thể không được ghi nhận xứng đáng.
"Đây không đơn thuần là vấn đề nội bộ của cơ sở đào tạo mà còn liên quan trực tiếp đến chuyển giao công nghệ và nguồn lực đổi mới sáng tạo của đất nước", đại biểu nói.
Theo đại biểu, khoản 18 Điều 1 dự thảo sửa đổi Điều 185 về tác giả giống cây trồng đã xác định người trực tiếp chọn, tạo hoặc phát hiện và phát triển giống mới là tác giả, được ghi nhận quyền nêu tên và nhận thù lao.
Tuy nhiên, quy định này không thể được hiểu là đã giải quyết đầy đủ quyền của sinh viên, học viên đối với các sản phẩm nghiên cứu thuộc những lĩnh vực khác.
Đại biểu đề nghị rà soát các quy định về quyền tác giả đối với tác phẩm, phần mềm, thiết kế, sáng chế và kết quả nghiên cứu khoa học được tạo ra theo nhiệm vụ hoặc hợp đồng. Nguyên tắc cần bảo đảm là người trực tiếp sáng tạo phải được ghi nhận; việc chuyển giao quyền phải dựa trên thỏa thuận cụ thể, minh bạch.
Đáng chú ý, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề xuất phân định quyền sở hữu theo nguồn lực hình thành sản phẩm. Với sản phẩm do người học tự sáng tạo, không thuộc nhiệm vụ và không sử dụng nguồn lực mà cơ sở đào tạo bố trí riêng để tạo ra sản phẩm, quyền đăng ký và quyền đối với sản phẩm về nguyên tắc thuộc người học, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác hoặc các bên có thỏa thuận bằng văn bản.
Ngược lại, nếu sản phẩm được hình thành theo nhiệm vụ hoặc từ nguồn lực do cơ sở đào tạo bố trí, các bên cần thỏa thuận trước về quyền khai thác và phân chia lợi ích. Việc học tập, hướng dẫn thông thường không làm phát sinh quyền cho cơ sở đào tạo; người học cũng không thể bị buộc chuyển giao toàn bộ quyền chỉ để được học tập, dự thi hoặc tốt nghiệp.
Bộ trưởng Vũ Hải Quân: Sẽ tiếp tục nghiên cứu các vấn đề mới về sở hữu trí tuệ
Giải trình tại phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ lần này được giới hạn trong hai nhóm nội dung chính: cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính nhằm tạo thuận lợi cho việc đăng ký, xác lập quyền sở hữu trí tuệ; và chuyển chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Khoa học và Công nghệ.
 |
Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân |
Đối với các đề xuất mở rộng phạm vi sửa đổi liên quan đến AI, quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, Bộ trưởng cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục nghiên cứu, rà soát, đánh giá, tổng kết và đánh giá tác động trước khi trình Chính phủ xem xét sửa đổi, bổ sung trong những lần sau.
