Ga ngầm metro Bến Thành - Suối Tiên. Ảnh: Lê Toàn.
Những mảnh ghép còn rời rạc
Sau hơn 1 năm đưa vào khai thác, ga ngầm Bến Thành trở thành một trong những điểm nhấn mới của khu vực trung tâm TP.HCM. Không chỉ đóng vai trò là điểm trung chuyển của tuyến metro số 1 (Bến Thành - Suối Tiên), khu vực ngầm này còn thu hút lượng lớn người dân và du khách đến tham quan, mua sắm và trải nghiệm dịch vụ.
Thực tế đó cho thấy, không gian dưới lòng đất không chỉ phục vụ giao thông, mà còn có thể tạo ra giá trị thương mại, dịch vụ và thúc đẩy sức sống của khu vực trung tâm.
Đây cũng được xem là “viên gạch” đầu tiên cho quá trình mở rộng không gian đô thị xuống dưới lòng đất. Tuy nhiên, nếu nhìn trên quy mô toàn thành phố, những gì TP.HCM đang khai thác mới chỉ là các công trình riêng lẻ, thay vì một mạng lưới không gian ngầm hoàn chỉnh.
Theo thuyết minh Quy hoạch tổng thể TP.HCM tầm nhìn 100 năm, quy hoạch các không gian ngầm hiện nay còn rời rạc, thiếu kết nối và chưa có định hướng phát triển thống nhất giữa các công trình. Những ý tưởng về trung tâm thương mại ngầm, bãi đỗ xe ngầm, hệ thống đường đi bộ kết nối các ga metro hay hạ tầng kỹ thuật dùng chung đã được đề cập từ nhiều năm trước, nhưng phần lớn vẫn triển khai chậm hoặc chưa thể hiện thực hóa.
Hiện nay, việc khai thác không gian ngầm của TP.HCM chủ yếu tập trung vào 3 nhóm chức năng là giao thông công cộng, giao thông tĩnh và các dịch vụ thương mại tích hợp tại nhà ga metro. Trong khi đó, các cấu phần quan trọng như mạng lưới đi bộ dưới lòng đất, kết nối giữa các công trình ngầm với mặt đất, hay hệ thống hạ tầng kỹ thuật dùng chung vẫn để ngỏ.
Quy mô hạ tầng ngầm hiện hữu còn khá khiêm tốn so với một đô thị hơn 14 triệu dân. TP.HCM hiện mới có 18 công trình hầm, gồm 13 hầm dành cho xe cơ giới và 5 hầm đi bộ với tổng chiều dài khoảng 7,3 km.
Tuyến metro số 1 mới có đoạn đi ngầm dài khoảng 2,6 km cùng 3 ga ngầm trong khu vực trung tâm. Điều này cho thấy, TP.HCM mới trong giai đoạn xây dựng các công trình đơn lẻ, chứ chưa hình thành một hệ sinh thái không gian ngầm có khả năng tạo giá trị kinh tế.
TS. Henry Chin - Giám đốc Bộ phận Nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương, CBRE nhìn nhận, với một đô thị hơn 14 triệu dân và quỹ đất khu vực trung tâm ngày càng khan hiếm như TP.HCM, phát triển không gian ngầm là yêu cầu tất yếu để mở rộng dư địa tăng trưởng trong tương lai.
Tuy vậy, tính khả thi của chiến lược này phụ thuộc vào việc Thành phố có giải quyết đồng thời nhiều bài toán nền tảng hay không, thay vì chỉ tập trung vào xây dựng hạ tầng.
Yếu tố đầu tiên là xây dựng được cơ sở dữ liệu đồng bộ về toàn bộ hệ thống công trình ngầm hiện hữu, từ điện, viễn thông, cấp thoát nước… đến các công trình kỹ thuật khác. Đây là điều kiện tiên quyết để cơ quan quản lý có thể lập quy hoạch tổng thể, hạn chế xung đột giữa các công trình và tối ưu hiệu quả khai thác không gian dưới lòng đất.
Khi đã có nền tảng dữ liệu, các vấn đề kỹ thuật như địa chất, thủy văn, hướng tuyến và phương án kết nối mới có thể được đánh giá đầy đủ nhằm bảo đảm tính an toàn và hiệu quả trong quá trình triển khai.
Không kém phần quan trọng là bài toán tài chính. Theo ông Henry Chin, cũng như các dự án hạ tầng và bất động sản quy mô lớn, việc huy động nguồn vốn, xây dựng cơ chế đầu tư phù hợp và kiểm soát chi phí sẽ quyết định tiến độ triển khai, đồng thời hạn chế tác động đến hoạt động kinh tế - xã hội trong quá trình thi công.
Quy hoạch 3 chiều mở dư địa tăng trưởng mới
Quy hoạch tổng thể TP.HCM tầm nhìn 100 năm đang từng bước đưa không gian ngầm trở thành một cấu phần quan trọng của chiến lược phát triển đô thị.
Khác với cách tiếp cận trước đây chỉ xem mỗi công trình ngầm là một dự án riêng lẻ, quy hoạch mới hướng tới phát triển đô thị theo không gian 3 chiều, trong đó tầng mặt đất và tầng ngầm được tổ chức đồng bộ để bổ trợ lẫn nhau.
Với một đô thị hơn 14 triệu dân và quỹ đất khu vực trung tâm ngày càng khan hiếm như TP.HCM, phát triển không gian ngầm là yêu cầu tất yếu để mở rộng dư địa tăng trưởng trong tương lai.
Kinh nghiệm từ Singapore là hình mẫu đáng tham khảo. Theo kiến trúc sư Ngô Anh Vũ - Phó viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng TP.HCM, Singapore đã quy hoạch không gian ngầm như một chiến lược phát triển kéo dài cả thế kỷ. Quốc đảo này phân chia không gian dưới lòng đất thành nhiều tầng chức năng rõ ràng.
Ở tầng cận mặt đất, các tuyến MRT, bãi đỗ xe, trung tâm thương mại và không gian đi bộ được kết nối trực tiếp với các tòa nhà nhằm phục vụ phát triển đô thị theo mô hình TOD. Xuống sâu hơn là hệ thống hạ tầng kỹ thuật tập trung gồm cáp điện, viễn thông, cấp thoát nước và các nhà máy làm mát trung tâm, giúp giải phóng đáng kể diện tích trên mặt đất.
Ở tầng địa chất sâu, Singapore bố trí các công trình đặc thù như kho dự trữ dầu, trung tâm dữ liệu, kho quân sự và hệ thống xử lý nước quy mô lớn. Đồng thời, quốc gia này cũng xây dựng bản đồ số 3D (Digital Twin) mô phỏng toàn bộ không gian dưới lòng đất để phục vụ quy hoạch, thiết kế và quản lý vận hành.
Điểm cốt lõi không nằm ở việc xây sâu bao nhiêu mét, mà là mỗi lớp không gian đều được xác định chức năng ngay từ đầu, đi kèm cơ chế quản lý và quyền sở hữu rõ ràng.
“Singapore khai thác không gian đa tầng để tạo dư địa phát triển đô thị, nhất là đối với các công trình hạ tầng kỹ thuật ngầm và giao thông công cộng. Quy hoạch không gian ngầm của Singapore đã đi trước nhu cầu ngay từ khi lập quy hoạch tổng thể, không chờ đến khi đô thị nén chặt các móng cọc công trình cao tầng”, ông Vũ nói.
Đó cũng là định hướng TP.HCM đang hướng tới. Theo quy hoạch tổng thể, Thành phố sẽ tổ chức không gian ngầm theo 3 lớp gồm tầng nông, tầng sâu và tầng rất sâu.
Tầng nông được sử dụng để mở rộng các công trình trên mặt đất, phát triển thương mại, bãi đỗ xe, hầm đi bộ và kết nối trực tiếp với hệ thống metro.
Tầng sâu ưu tiên dành cho các tuyến hạ tầng kỹ thuật, tuy-nen, hệ thống cấp điện, cấp thoát nước và các công trình phục vụ vận hành đô thị.
Tầng rất sâu sẽ bố trí các công trình kỹ thuật đặc thù như đường điện cao thế, hệ thống thoát nước quy mô lớn và các công trình đòi hỏi mức độ cách ly cao.
Bên cạnh phân tầng chức năng, quy hoạch cũng xác định hàng loạt khu vực trọng điểm cần ưu tiên nghiên cứu phát triển không gian ngầm như trung tâm hiện hữu, Thủ Thiêm, Chợ Lớn - Phú Thọ, Hòa Hưng - Cộng Hòa, trung tâm Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu.
Đáng chú ý, các khu vực trong bán kính khoảng 400 m quanh ga metro sẽ được ưu tiên nghiên cứu quy hoạch chi tiết nhằm hình thành mạng lưới thương mại, dịch vụ và giao thông ngầm đồng bộ. Đây được xem là nền tảng để phát triển các đô thị nén theo mô hình TOD, đồng thời giảm áp lực giao thông và gia tăng hiệu quả sử dụng đất tại khu vực trung tâm.
Quy hoạch cũng định hướng phát triển các tuyến tuy-nen kỹ thuật, hạ tầng ngầm đa chức năng, các công trình điều tiết nước ngầm… nhằm hỗ trợ chống ngập, cũng như kiểm soát việc xây dựng ngầm tại các khu vực có nguy cơ sụt lún, ngập lụt hoặc nhạy cảm về môi trường.
Có thể thấy, phát triển không gian ngầm không đơn thuần là mở rộng diện tích xây dựng, mà là thay đổi cách tổ chức đô thị. Khi tầng mặt đất dành nhiều hơn cho không gian công cộng, cây xanh và các hoạt động của con người, phần hạ tầng kỹ thuật, giao thông và dịch vụ sẽ từng bước được dịch chuyển xuống lòng đất.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, để biến dư địa này thành động lực tăng trưởng mới, điều kiện tiên quyết vẫn là hoàn thiện khung pháp lý về quyền sử dụng không gian ngầm, quyền địa dịch và cơ chế đầu tư.
Chỉ khi những “hàng rào kỹ thuật” này được tháo gỡ, “mỏ vàng” dưới lòng đất mới có thể thực sự được đánh thức, tạo thêm không gian phát triển cho một đô thị đang tiến gần giới hạn của quỹ đất bề mặt.
