Khi tài sản mã hóa được pháp luật thừa nhận, quyền sở hữu của nhà đầu tư sẽ được bảo vệ trên các sàn được cấp phép
Thị trường tài sản mã hóa Việt Nam đang chuyển từ “vùng xám” sang khuôn khổ có quản lý, sau nhiều năm nhà đầu tư giao dịch trên các sàn quốc tế mà thiếu cơ chế bảo vệ. Tuy nhiên, quá trình này vẫn đối mặt nhiều thách thức, đặc biệt về công nghệ và yếu tố con người.
Cuộc đua cấp phép tăng tốc
Hiện tại, Bộ Tài chính đã tiếp nhận 7 hồ sơ đề nghị cấp phép cung cấp dịch vụ tổ chức thị trường tài sản mã hóa, căn cứ theo các quy định tại Nghị quyết 05/2025/NQ-CP - văn bản pháp lý nền tảng cho chương trình thí điểm quản lý thị trường này. Qua rà soát ban đầu, 5/7 hồ sơ được đánh giá là đầy đủ, hợp lệ. Đây đều là những cái tên đang được giới tài chính và cộng đồng crypto trong nước theo dõi sát sao: VIXEX (liên quan đến Chứng khoán VIX), LPEX (Lộc Phát Việt Nam), CAEX (Việt Nam Thịnh Vượng, thuộc hệ sinh thái VPBank), TCEX (Techcom) và Công ty cổ phần Tài sản số Việt Nam.
Bộ Tài chính đã có công văn gửi Bộ Công an và Ngân hàng Nhà nước để lấy ý kiến phối hợp trước khi tiến hành các bước thẩm định tiếp theo. Đây là quy trình bắt buộc theo Nghị quyết 05/2025/NQ-CP, phản ánh cách tiếp cận liên ngành đối với một lĩnh vực giao thoa giữa tài chính, công nghệ và an ninh.
Ông Tô Trần Hòa, Phó trưởng ban thường trực Ban Quản lý thị trường giao dịch tài sản mã hóa, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước nhấn mạnh, đây mới chỉ là “giai đoạn 1” của quy trình - tức bước rà soát tính đầy đủ, hợp lệ của hồ sơ, chưa phải cấp phép chính thức. Các hồ sơ đạt yêu cầu đang được gửi lấy ý kiến Bộ Công an và Ngân hàng Nhà nước.
Theo ông Hòa, phía sau bước này là quá trình đánh giá toàn diện năng lực vận hành thực tế của từng doanh nghiệp, bao gồm chất lượng hệ thống công nghệ, kinh nghiệm và năng lực đội ngũ, mức độ minh bạch trong hoạt động, đặc biệt là khả năng kiểm soát rủi ro trước các biến động bất thường của thị trường.
Một nguyên tắc cốt lõi được nhấn mạnh là yêu cầu tách bạch tài sản khách hàng với tài sản của sàn - cơ chế bảo vệ nhà đầu tư căn bản, đặc biệt quan trọng khi thị trường rơi vào khủng hoảng.
Về phía doanh nghiệp, cuộc chạy đua chuẩn bị nguồn lực đang diễn ra khẩn trương và quyết liệt. CAEX - đơn vị do Chứng khoán VPBank (VPBankS) và Công ty cổ phần LynkiD góp vốn - đang hoàn tất kế hoạch nâng vốn điều lệ lên 10.000 tỷ đồng, mức cần thiết để tham gia chương trình thí điểm. Song song với nguồn lực trong nước, CAEX đã thiết lập hợp tác chiến lược với các đối tác quốc tế trong vận hành sàn, cung cấp thanh khoản (khả năng mua bán nhanh mà không gây biến động mạnh về giá) và dịch vụ lưu ký tài sản số (bảo quản, quản lý tài sản mã hóa thay mặt khách hàng theo tiêu chuẩn chuyên nghiệp).
LPEX gây chú ý khi tăng vốn điều lệ đột biến từ 6,8 tỷ đồng lên 360 tỷ đồng - gấp hơn 50 lần - trong thời gian ngắn. Thành lập ngày 30/9/2025, doanh nghiệp có ba cổ đông sáng lập gồm ông Dương Văn Quyết (40%), bà Nguyễn Thị Bích Ngọc (30%) và ông Vũ Đại Phát (30%), với ông Nguyễn Duy Phong làm Tổng giám đốc. Toàn bộ phần vốn bổ sung đến từ khu vực tư nhân, phản ánh kỳ vọng lớn vào tiềm năng thị trường.
Công ty cổ phần Tài sản số Việt Nam là thành viên mới nhất, thành lập tháng 1/2026 với vốn điều lệ 1.000 tỷ đồng. Cơ cấu cổ đông thu hút sự chú ý khi Tập đoàn Mặt trời (Sun Group) nắm 64%, Công ty TNHH Dịch vụ công nghệ thông tin Đổi mới nắm 35% và Công ty Chứng khoán Dầu khí nắm 1%. Sự tham gia của một tập đoàn đa ngành lớn cho thấy sức hấp dẫn của thị trường đã lan rộng ra ngoài khu vực tài chính truyền thống.
Tại TCEX, bà Đoàn Mai Hạnh được bổ nhiệm làm Tổng giám đốc kiêm người đại diện pháp luật, thay ông Nguyễn Xuân Minh. VIXEX cũng kiện toàn bộ máy khi bà Nguyễn Thanh Quế (sinh năm 1985) chính thức đảm nhiệm vị trí Tổng giám đốc từ ngày 12/2/2026. Giới quan sát cho rằng, các thay đổi nhân sự này là bước chuẩn bị chiến lược trước khi thị trường bước vào giai đoạn thí điểm.
Công nghệ: Điều kiện cần, nhưng chưa đủ
Một yêu cầu kỹ thuật đáng chú ý trong chương trình thí điểm là hệ thống công nghệ thông tin của các sàn phải đạt chuẩn an toàn cấp độ 4 theo quy định Việt Nam - cao hơn mức cấp độ 3 đang áp dụng với các sàn chứng khoán. Cấp độ này đòi hỏi kiểm soát rủi ro chặt chẽ hơn, đảm bảo hệ thống vận hành liên tục, giám sát thường xuyên, kiểm thử định kỳ và khả năng phản ứng nhanh trước sự cố bảo mật.
Ông Nguyễn Lê Thành, Nhà sáng lập Verichains nhận định, đây là “điều kiện cần nhưng chưa đủ”. Nguyên nhân nằm ở đặc tính cốt lõi của blockchain: tính phi tập trung khiến không có một trung gian nào kiểm soát toàn bộ dòng tài sản như ngân hàng truyền thống. Trong khi đó, hệ thống ngân hàng đã tích lũy hàng trăm năm kinh nghiệm với nhiều lớp kiểm soát nội bộ - từ hạn mức giao dịch nhiều cấp phê duyệt, phân tách mạng, quy trình ký duyệt ngoại tuyến đến hệ thống giám sát dòng tiền qua các trung gian. Với sàn tài sản mã hóa, các cơ chế này phải được thiết kế lại từ đầu, trong bối cảnh tính ẩn danh cao khiến việc truy vết danh tính trở nên khó khăn, ngay cả khi đã xác định được dòng tiền trên chuỗi.
Công nghệ chỉ là điều kiện cần, còn yếu tố con người mới là biến số khó kiểm soát nhất của thị trường tài sản mã hóa.
Bà Nguyễn Ngọc Sơn Quỳnh, Trưởng ban Chiến lược MEXC Việt Nam cho rằng, giai đoạn đầu vận hành - khi thanh khoản còn thấp - là “khoảng thời gian vàng” để hoàn thiện hệ thống. Bà Quỳnh lưu ý, kịch bản giá Bitcoin hoặc một tài sản tăng đột biến có thể khiến số lượng lệnh tăng gấp 50-100 lần chỉ trong vài giờ. Nếu hệ thống không đủ năng lực chịu tải, lệnh có thể bị treo, hủy hoặc thất lạc, gây thiệt hại tài sản và ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín. Với cộng đồng nhà đầu tư đã quen giao dịch trên các sàn quốc tế, bất kỳ sự cố nào trong giai đoạn đầu cũng sẽ bị soi xét và so sánh khắt khe.
Bà Quỳnh cũng đề cập đến chỉ số Proof of Reserves (PoR) - bằng chứng dự trữ cho phép người dùng tự xác minh tài sản trên chuỗi khối mà sàn giao dịch đang nắm giữ, cùng với bài toán phân bổ tài sản giữa ví nóng (kết nối Internet, tiện lợi nhưng rủi ro cao) và ví lạnh (lưu trữ offline, an toàn hơn nhưng kém linh hoạt). Đây là những yếu tố nhà đầu tư theo dõi sát sao, đặc biệt sau các sự cố tài sản mã hóa từng xảy ra tại Việt Nam. Ngoài ra, bảo mật dữ liệu cá nhân cũng là vấn đề không thể xem nhẹ khi nhiều sàn quy mô nhỏ trên thế giới đã để lộ thông tin khách hàng với hậu quả nghiêm trọng.
Đại diện TCEX, bà Đoàn Mai Hạnh cho biết, sàn lựa chọn hướng tự chủ công nghệ, phát triển gần như toàn bộ hệ thống lõi với năng lực xử lý tối đa khoảng 100.000 giao dịch/giây và khả năng mở rộng linh hoạt. TCEX đã hợp tác với các đối tác quốc tế cho hai giải pháp quan trọng: quản lý ví phục vụ lưu ký và KYT (Know Your Transaction - công nghệ truy vết giao dịch nhằm nhận diện dòng tiền bất hợp pháp).
Về lưu ký, 90-95% tài sản khách hàng sẽ được lưu trữ trong ví lạnh, có thể nâng lên 98% khi quy mô mở rộng, với cơ chế bảo vệ nhiều lớp, phân tán tại nhiều địa chỉ và có sự phối hợp với ngân hàng trong nước. Các kịch bản xử lý khủng hoảng, sao lưu và phục hồi hệ thống cũng đã được chuẩn bị.
Rủi ro từ yếu tố con người
Rủi ro gian lận nội bộ trong lĩnh vực tài sản mã hóa cao hơn đáng kể so với tài chính truyền thống.
Nếu công nghệ có thể được chuẩn hóa bằng tiêu chuẩn và quy trình kiểm thử định kỳ, thì yếu tố con người lại là biến số khó kiểm soát nhất. Nhiều đơn vị tham gia thí điểm thừa nhận, thách thức lớn không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở việc tuyển dụng, đào tạo và quản trị nhân sự trong một lĩnh vực mới, đặc thù và nhạy cảm.
Ông Nguyễn Lê Thành cho rằng, rủi ro gian lận nội bộ trong lĩnh vực tài sản mã hóa cao hơn đáng kể so với tài chính truyền thống, xuất phát từ chính đặc tính của blockchain. Dù dòng tiền có thể truy vết trên chuỗi, tính ẩn danh lại khiến việc xác định danh tính thực trở nên khó khăn. Cùng với đó, khả năng thực hiện giao dịch từ bất kỳ đâu khiến việc truy tìm thủ phạm - kể cả nội bộ - trở nên phức tạp. Vì vậy, khâu tuyển dụng ngay từ đầu phải đặc biệt chặt chẽ, trong khi thực tế quốc tế đã ghi nhận nhiều sự cố xuất phát từ nội bộ hơn là tấn công bên ngoài.
Ở góc độ thực thi pháp luật, Đại tá Hoàng Ngọc Bách, Trưởng phòng 4, Cục An ninh mạng và Phòng chống tội phạm công nghệ cao, Bộ Công an cho biết, việc thiếu khung pháp lý trước đây khiến công tác điều tra gặp nhiều trở ngại, đặc biệt khi dòng tiền đã chuyển ra các sàn nước ngoài. Khi sự cố xảy ra, thiệt hại không chỉ là tài sản mà còn là dữ liệu và uy tín - những yếu tố rất khó khắc phục. Vì vậy, ông Bách nhấn mạnh vai trò của phòng ngừa chủ động, kết hợp giữa nội lực doanh nghiệp và phối hợp với cơ quan chức năng.
Một thách thức khác là Việt Nam chưa có cơ chế hoàn chỉnh để chứng minh nguồn gốc hợp pháp của dòng tiền đầu tư vào tài sản mã hóa. Điều này buộc các sàn được cấp phép phải chủ động xây dựng hệ thống xác minh nguồn tiền như một phần của kiểm soát nội bộ. Với nhà đầu tư cá nhân, việc trang bị kiến thức và nhận diện rủi ro lừa đảo là yêu cầu cấp thiết.
Câu hỏi thực tiễn đặt ra là: giao dịch trên sàn trong nước có lợi ích gì so với các sàn quốc tế?
Theo ông Tô Trần Hòa, khi tài sản mã hóa được pháp luật Việt Nam thừa nhận, quyền sở hữu của nhà đầu tư sẽ được bảo vệ nếu giao dịch trên các sàn được cấp phép. Trong trường hợp xảy ra tranh chấp hoặc sự cố, nhà đầu tư có cơ chế pháp lý để bảo vệ quyền lợi - điều không có khi giao dịch trên các sàn nước ngoài. Đồng thời, các sàn được cấp phép cũng phải chịu trách nhiệm pháp lý cao hơn trong việc bảo vệ tài sản và đảm bảo vận hành hệ thống.
Tuy vậy, trong giai đoạn thí điểm, chỉ những nhà đầu tư đang nắm giữ tài sản mã hóa và có kinh nghiệm giao dịch mới được mở tài khoản, theo quy định của Nghị quyết 05/2025/NQ-CP. Đây là cách tiếp cận thận trọng, có chọn lọc của cơ quan quản lý trong một lĩnh vực mới.
Song song với đó, Bộ Tài chính đã ban hành kế hoạch triển khai Nghị quyết 05/2025/NQ-CP, trong đó nhấn mạnh nhiệm vụ tuyên truyền và đào tạo kiến thức tài chính cho nhà đầu tư sau khi hoàn tất cấp phép. Các chương trình này sẽ được triển khai với sự phối hợp của các đơn vị chuyên môn, được xem là cấu phần không thể tách rời trong quá trình xây dựng thị trường bền vững.
