Tội phạm tài chính đang thay đổi nhanh hơn chúng ta nghĩ
Theo ông Douglas Matheson, Giám đốc cấp cao Quản lý rủi ro tín dụng và Tuân thủ HSBC Việt Nam, năm 2025 đánh dấu một tín hiệu đáng khích lệ khi số nạn nhân của các vụ lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam lần đầu tiên giảm sau nhiều năm gia tăng liên tục. Bước sang năm 2026, xu hướng này tiếp tục được duy trì khi tỷ lệ các vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong tổng số vụ phạm tội về trật tự xã hội giảm xuống còn khoảng 11%, từ mức 14% của năm trước.
Ở góc độ thống kê, đây là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, những con số đó không đồng nghĩa cuộc chiến chống gian lận đã trở nên dễ dàng hơn. “Chúng ta cần đón nhận thông tin lạc quan này một cách thận trọng thay vì quá tự tin và hài lòng dẫn đến chủ quan”, ông Douglas Matheson nói.
| |
Ông Douglas Matheson, Giám đốc cấp cao Quản lý rủi ro tín dụng và Tuân thủ HSBC Việt Nam |
Đằng sau mỗi vụ lừa đảo là những tổn thất rất thực mà các con số thống kê khó phản ánh hết. Không chỉ là tiền bạc, nhiều nạn nhân còn phải đối mặt với cảm giác xấu hổ, mất niềm tin, thậm chí là những hệ lụy kéo dài đối với gia đình và cuộc sống cá nhân. “Tôi có những người bạn từng là nạn nhân của lừa đảo và tôi không thể quên được cảm giác xấu hổ và tuyệt vọng của họ”, ông Douglas Matheson chia sẻ.
Thực tế, điều khiến cuộc chiến chống gian lận trở nên phức tạp hơn không phải vì các ngân hàng đang yếu đi, mà bởi tội phạm tài chính đang thay đổi nhanh hơn bao giờ hết. Nếu như trước đây các đối tượng lừa đảo chủ yếu tìm cách đánh cắp thông tin đăng nhập, chiếm quyền truy cập tài khoản hoặc thực hiện các giao dịch trái phép, thì hiện nay chúng ngày càng chuyển sang một hình thức nguy hiểm hơn: khiến chính khách hàng tự nguyện chuyển tiền.
Trọng tâm của gian lận tài chính hiện nay không còn là các giao dịch không được khách hàng cho phép, mà là các giao dịch được chính khách hàng xác nhận sau khi bị thao túng tâm lý. Đây là hình thức được gọi là gian lận ủy quyền thanh toán (Authorised Push Payment Fraud). Sự khác biệt nằm ở chỗ, trong các vụ gian lận truyền thống, ngân hàng có thể sử dụng nhiều lớp bảo mật để ngăn chặn giao dịch. Nhưng khi chính khách hàng là người nhập mật khẩu, xác thực sinh trắc học và xác nhận chuyển tiền, vai trò của công nghệ trở nên hạn chế hơn.
Ông Douglas Matheson nhấn mạnh: “Hiện nay, trọng tâm của cuộc chiến là gian lận ủy quyền thanh toán”.
Trong khi đó, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang tạo thêm “vũ khí” mới cho các đối tượng lừa đảo. Từ các cuộc gọi giả mạo bằng giọng nói được tạo bởi AI, các video deepfake mô phỏng hình ảnh người thân, lãnh đạo doanh nghiệp hay cán bộ cơ quan nhà nước, cho đến những website, thư điện tử hoặc tài khoản mạng xã hội giả mạo với mức độ tinh vi ngày càng cao, ranh giới giữa thật và giả đang trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Đáng chú ý, HSBC cho rằng thế giới đang chứng kiến sự xuất hiện của mô hình “Fraud as a Service” (FaaS) - tức gian lận như một dịch vụ.
Nếu trước đây để thực hiện một vụ lừa đảo quy mô lớn đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao và nguồn lực đáng kể, thì hiện nay nhiều công cụ, dữ liệu và dịch vụ hỗ trợ gian lận đã được thương mại hóa trên không gian mạng. Điều đó giúp giảm đáng kể rào cản gia nhập đối với các đối tượng lừa đảo mới, đồng thời khiến quy mô hoạt động gian lận ngày càng mở rộng.
Theo ông Douglas Matheson, đây là lý do các tổ chức tài chính không thể chỉ dựa vào những biện pháp phòng thủ truyền thống nếu muốn duy trì hiệu quả trong cuộc chiến chống tội phạm tài chính.
Điểm yếu lớn nhất không còn nằm ở ngân hàng
Khi công nghệ bảo mật ngày càng được nâng cấp, nghịch lý lại xuất hiện ở một điểm khác: nhiều khách hàng vẫn mất tiền dù đã nhận được cảnh báo từ ngân hàng hoặc cơ quan chức năng. Theo bà Nguyễn Thị Thu Hiền, Giám đốc Tuân thủ Phòng chống Tội phạm Tài chính HSBC Việt Nam, đây chính là đặc điểm đáng lo ngại nhất của các hình thức gian lận hiện nay.
“Kẻ gian thường khai thác niềm tin, sự gấp gáp và cảm xúc của nạn nhân. Bất kỳ ai cũng có thể trở nên dễ tổn thương khi bị đặt dưới áp lực lớn”, bà Thu Hiền nhận định.
Điều đó lý giải vì sao nhiều nạn nhân vẫn thực hiện giao dịch ngay cả khi đã nhận được cảnh báo. Trong các vụ lừa đảo đầu tư, nạn nhân bị hấp dẫn bởi những lời hứa hẹn lợi nhuận cao bất thường. Trong các vụ lừa đảo tình cảm, đối tượng lừa đảo có thể mất nhiều tháng xây dựng niềm tin trước khi đưa ra yêu cầu chuyển tiền. Ở các vụ giả danh cơ quan chức năng, nạn nhân thường bị đặt vào trạng thái hoảng sợ bởi những lời đe dọa liên quan đến pháp luật, điều tra hoặc phong tỏa tài khoản.
Thậm chí, HSBC ghi nhận xu hướng gia tăng của các vụ lừa đảo tống tiền bằng hình ảnh nhạy cảm, nơi nạn nhân bị gây áp lực tâm lý rất lớn và đưa ra quyết định trong trạng thái hoảng loạn. Điểm chung của tất cả các kịch bản này là chúng không tấn công vào hệ thống ngân hàng. Chúng tấn công vào cảm xúc con người.
Theo bà Hiền, đó là lý do một trong những lời khuyên quan trọng nhất hiện nay lại rất đơn giản: hãy chậm lại: “5 phút suy nghĩ trước khi chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin có thể tạo ra khác biệt rất lớn”.
Phần lớn các vụ lừa đảo đều dựa trên áp lực thời gian. Nạn nhân được yêu cầu phải hành động ngay lập tức nếu không muốn mất cơ hội đầu tư, mất quyền lợi hoặc gặp rắc rối pháp lý. Khi đó, khả năng đánh giá rủi ro thường suy giảm đáng kể.
Một thực tế khác cũng được HSBC lưu ý là sự cô lập của nạn nhân. Không ít người vì xấu hổ hoặc lo sợ bị đánh giá đã không chia sẻ với gia đình, bạn bè khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Trong khi đó, chỉ cần một cuộc trao đổi ngắn với người thân hoặc đồng nghiệp, nhiều vụ lừa đảo có thể được nhận diện từ rất sớm.
“Bạn không bao giờ nên cảm thấy cô đơn”, bà Hiền khuyến nghị.
Theo HSBC, nhận thức cộng đồng đang trở thành tuyến phòng thủ quan trọng không kém bất kỳ hệ thống công nghệ nào. Những người có hiểu biết về công nghệ và tài chính cần chủ động chia sẻ kiến thức với người thân, đặc biệt là người cao tuổi và trẻ em - những nhóm dễ bị tổn thương hơn trước các thủ đoạn lừa đảo mới.
Lý do để lạc quan
Dù bức tranh gian lận tài chính đang trở nên phức tạp hơn, các chuyên gia HSBC vẫn cho rằng có nhiều cơ sở để lạc quan. Trước hết là sự tiến bộ của chính công nghệ. Nếu AI đang giúp các đối tượng lừa đảo xây dựng những kịch bản tinh vi hơn, thì AI cũng đang giúp các ngân hàng tăng đáng kể khả năng phát hiện và ngăn chặn gian lận.
Theo ông Douglas Matheson, các hệ thống hiện đại ngày nay có thể phân tích hành vi sử dụng ứng dụng của khách hàng theo thời gian thực để đánh giá mức độ rủi ro của từng giao dịch và nhận diện những dấu hiệu bất thường mà con người khó có thể phát hiện.
Tại HSBC, ngân hàng đang vận hành một hệ thống trí tuệ toàn cầu có khả năng tận dụng hơn 110 triệu lượt tương tác mỗi ngày nhằm nhận diện các xu hướng gian lận mới nổi trên phạm vi toàn cầu. Song song với đó, hệ thống Quản lý Rủi ro Linh hoạt (Dynamic Risk Assessment - DRA) cũng đã được triển khai tại Việt Nam nhằm tăng cường khả năng phát hiện các dấu hiệu tội phạm tài chính và giúp giảm khoảng 60% khối lượng xử lý thủ công trong hoạt động giám sát.
Tuy nhiên, cuộc chiến chống gian lận không còn là nhiệm vụ riêng của từng ngân hàng. Theo các chuyên gia HSBC, một trong những thay đổi tích cực nhất thời gian gần đây là mức độ phối hợp ngày càng cao giữa các ngân hàng, cơ quan quản lý và lực lượng thực thi pháp luật.
Một ví dụ điển hình là hệ thống SIMO do Ngân hàng Nhà nước triển khai. Tính đến cuối tháng 5/2026, hệ thống này đã hỗ trợ cảnh báo khoảng 1,3 triệu giao dịch có nguy cơ rủi ro và giúp ngăn chặn khoảng 4,5 nghìn tỷ đồng không bị chuyển tới các tài khoản có dấu hiệu gian lận.
Ở góc độ nội bộ, HSBC cũng ghi nhận những tín hiệu tích cực từ các chương trình nâng cao nhận thức. Trong khuôn khổ Tháng Tuân thủ năm 2025 với chủ đề “Không Một Mình”, số lượng trường hợp nhân viên chủ động báo cáo các nghi vấn gian lận đã tăng khoảng 30% so với năm trước.
Theo HSBC, đó là minh chứng cho thấy nhận thức hoàn toàn có thể được cải thiện nếu được đầu tư đúng cách. Bởi cuối cùng, dù công nghệ có thông minh đến đâu, hệ thống có hiện đại đến mức nào hay quy trình kiểm soát được xây dựng chặt chẽ ra sao, điểm cuối cùng của mọi giao dịch vẫn là quyết định của con người.
“Chúng ta sẽ tiếp tục đối mặt với những thách thức khi bối cảnh lừa đảo, gian lận không ngừng thay đổi. Tuy vậy, với sự phối hợp giữa các cá nhân, cơ quan nhà nước và các ngân hàng, chúng ta sẽ tiếp tục nhận diện và ngăn chặn các gian lận trong tương lai”, ông Douglas Matheson nhận định.