Những cú sốc cộng hưởng từ chi phí năng lượng và phân bón tăng cao, nhu cầu nhiên liệu sinh học vẫn duy trì ở mức cao, cùng các rủi ro thời tiết liên quan đến hiện tượng El Nino đang bắt đầu bộc lộ rõ nét.
"Các nhà sản xuất lương thực trên thế giới phụ thuộc vào nguồn cung ổn định gồm khí tự nhiên và lưu huỳnh để sản xuất phân bón, dầu diesel cho máy móc và vận tải, cũng như các tuyến đường biển thông suốt cho hoạt động thương mại. Xung đột đang gây áp lực lên tất cả các yếu tố này cùng một lúc, đúng vào thời điểm hiện tượng El Nino đang đe dọa các vụ mùa", báo cáo cho biết.
Nút thắt trong ngành phân bón
Trước khi xung đột Trung Đông nổ ra, khoảng 20% nguồn cung dầu và 20% thương mại khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu đã đi qua eo biển Hormuz. Hơn nữa, khu vực Trung Đông cũng là nhà cung cấp lớn về phân bón, cũng như các nguyên liệu đầu vào mà nhiều quốc gia khác cần để sản xuất phân bón.
Khoảng 29% thương mại toàn cầu về ure - loại phân bón nitơ được sử dụng phổ biến nhất thế giới - thường đi qua eo biển Hormuz. Tuyến đường này cũng đảm nhận gần một nửa lượng lưu huỳnh giao dịch toàn cầu và khoảng 21% lượng amoniac được vận chuyển bằng đường biển trong hoạt động thương mại quốc tế.
Tuy nhiên, sự gián đoạn trong ngành phân bón chỉ là kênh đầu tiên mà cuộc xung đột Trung Đông tác động đến nền nông nghiệp toàn cầu. Các nhà sản xuất phân bón ở những khu vực khác phụ thuộc vào năng lượng (chủ yếu là khí tự nhiên) để làm nguyên liệu đầu vào cũng như nhiên liệu cho quá trình sản xuất.
Bằng cách hạn chế lưu lượng dầu và LNG qua eo biển Hormuz, cuộc xung đột này cũng đẩy chi phí sản xuất phân bón và chi phí vận hành nông nghiệp tăng cao, vượt xa phạm vi khu vực vùng Vịnh. Trong đó, khu vực Nam Á đặc biệt dễ bị tổn thương trước hai vấn đề: sự gián đoạn nguồn cung phân bón từ vùng Vịnh và chi phí cao hơn đối với LNG.
Các nhà sản xuất tại vùng Vịnh là nguồn cung cấp ure nhập khẩu quan trọng cho Ấn Độ, trong khi LNG đóng vai trò thiết yếu trong khoảng 85% sản lượng ure sản xuất nội địa của quốc gia này. Tại Bangladesh, tình trạng thiếu hụt LNG đã khiến bốn trong số năm nhà máy sản xuất phân ure của nước này phải ngừng hoạt động kể từ tháng 3/2026.
Tình trạng khan hiếm dầu diesel gây thêm áp lực lên kinh tế nông nghiệp
Tình trạng khan hiếm dầu diesel trên toàn cầu đã lan rộng đến cả những khu vực vốn có thể ít chịu ảnh hưởng trực tiếp hơn từ các cú sốc về phân bón và LNG.
Thông thường, Trung Đông và Nga chiếm một nửa tổng lượng xuất khẩu ròng dầu diesel toàn cầu. Kể từ tháng 7/2025, xuất khẩu dầu diesel từ Trung Đông đã giảm hơn một nửa, xuống còn dưới 1 triệu thùng/ngày vào tháng 7/2026. Trong khi đó, các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái từ Ukraine cùng với lệnh cấm xuất khẩu đã khiến lượng dầu diesel xuất khẩu của Nga giảm từ khoảng 1 triệu thùng/ngày xuống mức gần bằng không. Trung Quốc cũng đã thắt chặt các hạn chế đối với hoạt động xuất khẩu dầu diesel và nhiên liệu bay.
Trong bối cảnh công suất lọc dầu hiện có đã hoạt động gần tới giới hạn tối đa, nguồn cung sụt giảm cùng với lượng tồn kho thấp diễn ra đúng vào thời điểm nhu cầu cho mùa thu hoạch và sưởi ấm mùa đông tăng cao, đã gây ra những tác động tiêu cực nghiêm trọng. Chênh lệch giá giữa một thùng dầu thô và một thùng dầu diesel (trước đây thường dao động từ 12 đến 20 USD) đã tăng lên hơn 100 USD/thùng trong tuần đầu tiên của tháng 9.
"Xung đột đã đẩy giá dầu diesel tăng nhanh hơn nhiều so với giá dầu thô, khiến nông dân phải đối mặt với sự gia tăng đột biến trong chi phí vận hành. Trước tình trạng chi phí tăng cao, cộng thêm giá phân bón đắt đỏ hơn, nông dân tại các khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất buộc phải cắt giảm lượng phân bón mua vào và giảm tỷ lệ bón phân cho cây trồng, hoặc họ có thể chọn cách thu hẹp diện tích canh tác. Dù theo cách nào, sản lượng lương thực tạo ra cũng sẽ thấp hơn so với mức lẽ ra có thể đạt được”, báo cáo cho biết.
Nhiên liệu sinh học làm trầm trọng thêm sự đánh đổi giữa lương thực và nhiên liệu
Giá dầu cao cũng khiến nhiên liệu sinh học trở nên cạnh tranh hơn so với nhiên liệu từ dầu mỏ, từ đó thúc đẩy nhu cầu đối với các loại cây trồng và dầu thực vật vốn được sử dụng để sản xuất loại nhiên liệu này.
Lần đầu tiên trong lịch sử được ghi nhận, vào tháng 9/2026, nhiên liệu sinh học tại châu Âu đã trở nên rẻ hơn so với các loại nhiên liệu vận tải biển có nguồn gốc từ dầu mỏ. Nhu cầu ổn định cùng với các chính sách hỗ trợ dành cho nhiên liệu sinh học đồng nghĩa với việc thị trường nông sản có ít dư địa hơn để tái cân bằng hướng tới mục tiêu sản xuất lương thực.
"Chính sách về nhiên liệu sinh học không chỉ đơn thuần là thúc đẩy nhu cầu, mà còn tác động đến quyết định gieo trồng của nông dân ngay trong bối cảnh họ đang phải đối mặt với cú sốc về chi phí đầu vào", báo cáo cho biết.
Hiện tượng El Nino làm trầm trọng thêm cú sốc chi phí đầu vào
Hiện tượng El Nino mạnh được dự báo sẽ gây thêm áp lực trong bối cảnh nông dân đang phải đối mặt với chi phí phân bón và nhiên liệu tăng cao, khiến cây trồng trở nên kém chống chịu hơn trước nắng nóng và các đợt mưa gây gián đoạn.
Cơ quan Quản trị Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) dự báo nhiệt độ bề mặt nước biển sẽ cao hơn mức bình thường ít nhất 2 độ C, ngưỡng này chỉ mới ghi nhận 7 đợt kể từ thập niên 1950 đến nay.
Theo báo cáo, sản lượng ngô của Brazil đã giảm 6 triệu tấn xuống còn 137 triệu tấn và có thể giảm thêm 10 triệu tấn nếu El Nino tăng cường. Sản lượng dầu cọ của Indonesia và Malaysia đối mặt với rủi ro giảm lần lượt 5,8 triệu tấn và 2,5 triệu tấn. Sản lượng lúa mì của Úc có thể giảm xuống còn 22 triệu tấn, so với dự báo hiện tại là 28 triệu tấn.
Khác với những thay đổi về giá dầu có tác động tức thì, ảnh hưởng của hiện tượng thời tiết đối với lương thực sẽ cần thời gian mới bộc lộ rõ, trong khi mức độ và quy mô nghiêm trọng cuối cùng vẫn chưa thể xác định được.
"Nông dân thường mua hạt giống, phân bón và nhiên liệu từ nhiều tháng trước khi bán nông sản. Do đó, áp lực đang đè nặng lên ngân sách sản xuất nông nghiệp có thể chưa tác động mạnh đến thị trường lương thực cho đến tận năm 2027.
Một cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu không phải là điều tất yếu, nhưng cũng không còn là một rủi ro xa vời. Nếu xung đột tiếp tục cản trở sự lưu thông của năng lượng và phân bón, đồng thời thời tiết bất lợi làm sụt giảm sản lượng thu hoạch tại nhiều khu vực sản xuất trọng điểm, thì các yếu tố dẫn đến một cuộc khủng hoảng sẽ dần hình thành", báo cáo cho biết.
