Chờ “mỏ neo” cơ chế
Theo ông Vũ Hồng Phương, Cục trưởng Cục Phát triển DNNN, Bộ Tài chính đã trình Thủ tướng Chính phủ dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về tiêu chí phân loại DNNN, doanh nghiệp có vốn nhà nước giai đoạn 2026 - 2030. Đây sẽ là cơ sở để xây dựng, phê duyệt kế hoạch cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Đầu tuần qua, Chính phủ đã triệu tập cuộc họp với 23 tập đoàn, tổng công ty Nhà nước và các bộ, ngành để thảo luận về dự thảo trên nhằm sớm ban hành.
Ông Phương cũng cho biết thêm về cách thức triển khai kế hoạch cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp, vốn của DNNN đầu tư tại doanh nghiệp khác giai đoạn 2026 - 2030. Cụ thể, Thủ tướng Chính phủ không ban hành quyết định chung phê duyệt Đề án cơ cấu lại các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước, DNNN giai đoạn 2026 - 2030 như cách làm trong giai đoạn 2021 - 2025. Bởi vậy, các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước, DNNN không xây dựng, trình cấp có thẩm quyền phê duyệt Đề án cơ cấu lại doanh nghiệp giai đoạn 2026 - 2030. Trường hợp các tập đoàn kinh tế, tổng công ty, DNNN được cấp có thẩm quyền giao xây dựng Đề án riêng về cơ cấu lại thì thực hiện theo chỉ đạo của cấp có thẩm quyền.
Việc cơ cấu lại vốn nhà nước, các cơ quan đại diện chủ sở hữu, các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước thực hiện theo quy định của Luật số 68/2025/QH15 và các nghị định hướng dẫn. Cụ thể, các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước, DNNN căn cứ quy định tại Nghị định số 366/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 của Chính phủ về quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp để xây dựng, ban hành theo thẩm quyền đối với chiến lược phát triển của doanh nghiệp cho giai đoạn tối thiểu 5 năm. Cơ quan đại diện chủ sở hữu, các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước, DNNN xây dựng, phê duyệt theo thẩm quyền đối với kế hoạch cơ cấu vốn nhà nước tại doanh nghiệp, vốn của DNNN tại doanh nghiệp khác theo quy định tại Nghị định số 57/2026/NĐ-CP, kế hoạch này được xây dựng căn cứ theo tiêu chí phân loại DNNN, doanh nghiệp có vốn nhà nước và mục tiêu, nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ.
Theo cách gọi nôm na của giới chuyên gia, hiện có thể chia DNNN thành 2 nhóm: F1 là các doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu trực tiếp hoặc có vốn nhà nước chi phối, F2 là các doanh nghiệp có vốn của F1. Theo cách hiểu của một số công ty nhóm F1 thì việc Nhà nước nắm giữ bao nhiêu phần trăm vốn tại doanh nghiệp F1 thì căn cứ vào bộ tiêu chí sắp được ban hành để quyết định, còn việc doanh nghiệp F1 nắm bao nhiêu phần trăm vốn tại doanh nghiệp F2 sẽ do ban lãnh đạo doanh nghiệp F1 quyết định. Nhưng như diễn giải của ông Phương, các doanh nghiệp F1 vẫn phải chờ tiêu chí phân loại DNNN để quyết định tỷ lệ nắm giữ tại doanh nghiệp F2.
Sở dĩ đề cập đến vấn đề này là bởi trên thị trường chứng khoán hiện nay, có không ít doanh nghiệp nhà nước do tỷ lệ sở hữu nhà nước quá lớn (trên 90%) hoặc không có đủ 100 cổ đông nên không đủ điều kiện công ty đại chúng. Có thể kể đến những cái tên như Petrolimex, BSR, GAS, Tổng công ty Sông Đà... Nhiều doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối muốn bán bớt vốn nhà nước như Becamex nhưng khó thực hiện, trong đó có lý do vướng mắc về quy chế, quy trình, thủ tục. Khi Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước ban hành, giới đầu tư kỳ vọng chủ trương tiếp tục cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp và đổi mới, sắp xếp DNNN được đề cập trong Nghị quyết sẽ được triển khai mạnh mẽ, tạo ra làn sóng thoái vốn, cổ phần hóa mới (làn sóng thứ nhất diễn ra năm 2007).
Kỳ vọng lớn hơn khi tại Kết luận số 18-KL/TW ngày 2/4/2026 về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026 - 2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng hai con số, Ban Chấp hành Trung ương Đảng thống nhất quan điểm: “Đổi mới kinh tế nhà nước, trọng tâm là quản trị DNNN theo các chuẩn mực quốc tế, tăng cường hiệu quả và vai trò dẫn dắt của DNNN trong một số lĩnh vực quan trọng; tiếp tục đẩy mạnh cổ phần hoá, thoái vốn nhà nước tại doanh nghiệp, bảo đảm hiệu quả, không làm thất thoát, lãng phí” là nhiệm vụ, giải pháp để chuyển đổi mô hình tăng trưởng; đẩy mạnh cơ cấu lại các ngành, lĩnh vực; phát triển các khu vực doanh nghiệp, các mô hình kinh tế mới.
Trong cuộc họp gần nhất của lãnh đạo Tập đoàn Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN) với Tổng công ty Lọc hóa dầu Việt Nam (BSR) và Tổng công ty Khí Việt Nam (GAS), phía PVN đã chia sẻ về định hướng tiếp tục thoái bớt phần vốn nhà nước tại hai doanh nghiệp này. Đây đều là những doanh nghiệp đầu ngành, có quy mô vốn hóa lớn và giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng năng lượng quốc gia.
Động thái này, dưới góc nhìn của giới phân tích, mang nhiều ý nghĩa hơn một thương vụ thoái vốn thông thường. Với BSR, việc giảm tỷ lệ sở hữu nhà nước có thể mở ra cơ hội cải thiện quản trị, nâng cao tính linh hoạt trong đầu tư và mở rộng hợp tác chiến lược trong bối cảnh ngành lọc hóa dầu đang đứng trước áp lực chuyển dịch năng lượng toàn cầu. Trong khi đó, GAS cần nguồn lực rất lớn cho các dự án LNG, hạ tầng khí và chuỗi năng lượng mới.
Với Petrolimex, tập đoàn này mới đây tham gia thành lập Công ty cổ phần Hạ tầng Năng lượng Xanh Việt Nam (VGX) với tỷ lệ sở hữu 35%. Tại đại hội cổ đông thường niên 2026, Chủ tịch Hội đồng quản trị Petrolimex Phạm Văn Thanh cho hay, Tập đoàn nhận thức rõ chuyển dịch năng lượng là xu thế tất yếu. Petrolimex không đứng ngoài cuộc, mà vừa tiếp tục vừa làm tốt vai trò cốt lõi vừa từng bước chuẩn bị mô hình năng lượng tương lai, một mặt củng cố mạng lưới xăng dầu, một mặt tích hợp với mô hình kinh doanh mới phù hợp xu hướng giảm phát thải.
Sàn chứng khoán sẽ có thêm hàng hóa chất lượng
Nếu như trước đây, các đợt bán vốn nhà nước trông chờ nhiều vào dòng vốn ngoại thì nay có thể khác. Ông Trần Thanh Tân, Phó chủ tịch Công ty Quản lý Quỹ Đầu tư Dragon Capital Việt Nam (DCVFM) cho biết, dòng vốn nội địa đang cực kỳ mạnh mẽ và trong dài hạn sẽ đóng vai trò dẫn dắt.
Để thu hút nhà đầu tư (cả trong và ngoài nước) tham gia các đợt thoái vốn nhà nước, doanh nghiệp cần một mô hình kinh doanh tốt, có thị trường và tiềm năng linh hoạt thích ứng với thời cuộc. Yếu tố con người và sự minh bạch trong quản trị là điều các quỹ đầu tư tổ chức đánh giá khắt khe nhất.
Ông Johan Nyvene, Thành viên Hội đồng quản trị DCVFM cho rằng, chắc chắn thị trường Việt Nam sẽ đón nhận một làn sóng nhà đầu tư mới. Hiện tại, các quỹ lớn chuyên phân bổ vào thị trường mới nổi (Emerging Market) bị cấm giải ngân vào thị trường cận biên (Frontier Market). Khi quyết định nâng hạng lên thị trường mới nổi của FTSE Russel chính thức có hiệu lực (từ tháng 9/2026), một tỷ lệ phân bổ từ 0,x - 1% của các quỹ tỷ USD sẽ tự động chảy vào Việt Nam. Quá trình này sẽ phản ánh rõ nét trong 2 - 3 năm tới.
Bà Vũ Thị Chân Phương, Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho rằng, việc FTSE Russell nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam lên nhóm thị trường mới nổi thứ cấp không chỉ mang ý nghĩa về mặt kỹ thuật xếp hạng, mà còn mở ra cơ hội rất lớn để thu hút dòng vốn đầu tư quốc tế quy mô lớn, đặc biệt là các quỹ đầu tư dài hạn và các quỹ đầu tư thụ động toàn cầu. Tuy nhiên, để tận dụng hiệu quả cơ hội này, thị trường Việt Nam cần tiếp tục cải thiện chất lượng hàng hóa, nâng cao tính minh bạch và tăng quy mô cổ phiếu có tỷ lệ tự do chuyển nhượng (free-float) đủ lớn để đáp ứng yêu cầu của các nhà đầu tư tổ chức quốc tế.
Trong bối cảnh đó, vai trò của các DNNN niêm yết và đăng ký giao dịch là hết sức quan trọng. Đây chính là nhóm doanh nghiệp có quy mô vốn hóa lớn, hoạt động trong các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế và có khả năng tạo ra sức hút mạnh mẽ đối với dòng vốn trong và ngoài nước.
Do đó, việc thực hiện nghiêm túc các quy định về công ty đại chúng, công bố thông tin, quản trị công ty, niêm yết và đăng ký giao dịch; đồng thời, chủ động nâng cao tỷ lệ free-float hợp lý, thúc đẩy thanh khoản và tăng tính hấp dẫn của cổ phiếu DNNN sẽ góp phần rất quan trọng vào quá trình nâng tầm thị trường chứng khoán Việt Nam.