Ông Đào Xuân Tuấn. Cục trưởng Cục Quản lý ngoại hối, Ngân hàng Nhà nước
Một nền kinh tế mở không thể phát triển bền vững nếu dòng vốn thiếu minh bạch, thiếu kỷ luật và thiếu một cơ chế quản trị đủ hiện đại để vừa tạo thuận lợi cho hoạt động đầu tư, kinh doanh, vừa kiểm soát hiệu quả các rủi ro hệ thống.
Trong bối cảnh đó, cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực ngoại hối không chỉ là yêu cầu cải cách hành chính thông thường, mà còn là một bước chuyển trong tư duy quản lý nhà nước.
Cải cách không phải để buông lỏng quản lý. Cải cách cũng không đồng nghĩa với việc suy giảm vai trò kiểm soát của cơ quan quản lý.
Mục tiêu cốt lõi là chuyển từ phương thức quản lý hành chính truyền thống sang mô hình quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu, công nghệ số và giám sát rủi ro; từ tiền kiểm nặng về hồ sơ sang hậu kiểm gắn với trách nhiệm giải trình; từ quản lý thủ công sang quản trị chủ động, minh bạch và hiệu quả hơn.
Thời gian qua, thực hiện chủ trương của Đảng, Chính phủ về cải cách hành chính và chuyển đổi số quốc gia, Ngân hàng Nhà nước đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp trong lĩnh vực quản lý ngoại hối nhằm rà soát, đơn giản hóa thủ tục hành chính, cắt giảm chi phí tuân thủ, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và tăng cường phân cấp, phân quyền.
Những kết quả đạt được không chỉ góp phần cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, mà quan trọng hơn, từng bước đặt nền móng cho một hệ thống quản lý ngoại hối hiện đại, minh bạch và phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Đơn giản hóa thủ tục không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý
Lĩnh vực quản lý ngoại hối là một trong những lĩnh vực có tính đặc thù cao nhất trong hoạt động quản lý nhà nước của ngành ngân hàng.
Đây là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quản lý dòng vốn vào, ra Việt Nam; hoạt động đầu tư nước ngoài; vay, trả nợ nước ngoài; hoạt động ngoại hối của tổ chức tín dụng; quản lý hoạt động kinh doanh vàng; phòng, chống rửa tiền và bảo đảm an ninh tài chính quốc gia.
Khác với nhiều lĩnh vực hành chính thông thường, quản lý ngoại hối luôn phải giải quyết đồng thời hai yêu cầu tưởng như đối lập: tạo thuận lợi tối đa cho hoạt động đầu tư, sản xuất - kinh doanh và hội nhập quốc tế; đồng thời, bảo đảm kiểm soát chặt chẽ dòng vốn, phòng ngừa rủi ro tài chính, ngăn chặn các hành vi lợi dụng chính sách để đầu cơ, chuyển giá, rửa tiền hoặc gây bất ổn cho thị trường tiền tệ.
Chính vì vậy, cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực ngoại hối không thể tiếp cận theo tư duy cắt giảm cơ học. Nếu chỉ nhìn cải cách dưới góc độ cắt giảm số lượng thủ tục hoặc rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, rất dễ dẫn đến cách hiểu đơn giản rằng càng ít thủ tục thì càng tốt. Thực tế không hoàn toàn như vậy.
Điều quan trọng hơn là phải xác định rõ đâu là thủ tục thực sự cần thiết để bảo đảm an toàn hệ thống, đâu là những yêu cầu hành chính đã trở nên lạc hậu, trùng lặp hoặc có thể thay thế bằng dữ liệu điện tử. Cải cách phải hướng tới nâng cao chất lượng quản lý, chứ không phải làm nhẹ đi trách nhiệm quản lý.
Trước năm 2025, lĩnh vực quản lý ngoại hối có tổng số 99 thủ tục hành chính, trải rộng ở nhiều đơn vị nghiệp vụ: 49 thủ tục tại Cục Quản lý ngoại hối; 12 thủ tục tại Cục Quản lý, giám sát tổ chức tín dụng; 29 thủ tục tại Ngân hàng Nhà nước chi nhánh khu vực và 9 thủ tục thực hiện đồng thời ở cả trung ương và địa phương.
Với số lượng thủ tục lớn và phân tán trên nhiều lĩnh vực, quá trình thực hiện phát sinh không ít khó khăn. Một số thủ tục yêu cầu nhiều thành phần hồ sơ chứng minh trong khi dữ liệu hoàn toàn có thể khai thác từ các hệ thống quản lý hiện có.
Tình trạng tổ chức, doanh nghiệp phải cung cấp lại những thông tin đã tồn tại trên cơ sở dữ liệu điện tử làm gia tăng đáng kể chi phí tuân thủ và kéo dài thời gian xử lý.
Ở một số thủ tục liên quan đến đầu tư ra nước ngoài, vay và trả nợ nước ngoài, thời gian xử lý còn kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ triển khai hoạt động sản xuất - kinh doanh và khả năng nắm bắt cơ hội đầu tư của doanh nghiệp. Trong môi trường cạnh tranh toàn cầu, thời gian xử lý thủ tục nhiều khi chính là một yếu tố phản ánh năng lực cạnh tranh quốc gia.
Bên cạnh đó, việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý như đầu tư, thuế, hải quan, đăng ký kinh doanh và ngân hàng chưa thực sự đồng bộ. Một số thủ tục vẫn tập trung chủ yếu tại cơ quan trung ương trong khi khối lượng hồ sơ ngày càng lớn, gây áp lực cho công tác xử lý và làm giảm tính chủ động của địa phương.
Những tồn tại đó cho thấy, vấn đề không nằm ở việc có nhiều hay ít thủ tục, mà nằm ở phương thức quản lý còn nặng về hành chính truyền thống, chưa chuyển mạnh sang quản trị dựa trên dữ liệu và giám sát rủi ro.
Từ tiền kiểm sang hậu kiểm: thay đổi bản chất của quản lý nhà nước
Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia và yêu cầu cải thiện mạnh mẽ môi trường đầu tư kinh doanh, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 66/NQ-CP ngày 26/3/2025 về chương trình cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động sản xuất - kinh doanh giai đoạn 2025 - 2026.
 |
Phương thức quản lý ngoại hối đang thay đổi rất nhanh chóng. |
Tinh thần cốt lõi của chương trình này không chỉ là cắt giảm thủ tục, mà là thay đổi phương thức quản lý: Giảm thành phần hồ sơ không còn phù hợp; đẩy mạnh cung cấp dịch vụ công trực tuyến toàn trình; tăng cường phân cấp, phân quyền; chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm gắn với quản lý rủi ro.
Đây là một thay đổi có tính bản chất.
Trong mô hình quản lý truyền thống, cơ quan quản lý thường đặt trọng tâm vào tiền kiểm - tức kiểm tra kỹ hồ sơ trước khi cho phép thực hiện. Cách tiếp cận này giúp giảm rủi ro trước mắt nhưng cũng dễ tạo ra tình trạng quá tải hồ sơ, kéo dài thời gian xử lý và phát sinh tâm lý quản lý thiên về kiểm soát thủ tục hơn là kiểm soát bản chất rủi ro.
Trong khi đó, quản trị hiện đại đòi hỏi cơ quan quản lý phải chuyển sang hậu kiểm trên nền tảng dữ liệu và phân tích rủi ro. Thay vì yêu cầu doanh nghiệp chứng minh quá nhiều bằng giấy tờ, cơ quan quản lý phải chủ động khai thác dữ liệu, xây dựng hệ thống giám sát, cảnh báo sớm và cơ chế truy vết đủ mạnh để phát hiện sai phạm.
Nói cách khác, mục tiêu không phải là tăng cường kiểm tra theo chiều rộng, mà là nâng cao chất lượng quản lý theo hướng thông minh hơn.
Thực hiện định hướng này, Ngân hàng Nhà nước và Cục Quản lý ngoại hối đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết là rà soát, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý trong lĩnh vực quản lý ngoại hối theo hướng đồng bộ, thống nhất với các quy định pháp luật có liên quan và phù hợp với thực tiễn quản lý. Đây là điều kiện tiên quyết để cải cách không tạo ra khoảng trống pháp lý hay làm suy giảm hiệu lực quản lý nhà nước.
Cùng với đó là đẩy mạnh rà soát, cắt giảm và đơn giản hóa thủ tục hành chính; loại bỏ các thành phần hồ sơ không cần thiết hoặc đã có trên cơ sở dữ liệu điện tử; từng bước thay thế hồ sơ giấy bằng dữ liệu số.
Ứng dụng công nghệ thông tin và dịch vụ công trực tuyến toàn trình được xác định là một trong những trụ cột quan trọng. Khi thủ tục được xử lý trên môi trường số, tính minh bạch được nâng lên, khả năng giám sát tốt hơn và chi phí tuân thủ của doanh nghiệp được giảm đáng kể.
Song song với đó là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho Ngân hàng Nhà nước chi nhánh khu vực, giúp giảm tải cho cơ quan trung ương và nâng cao tính chủ động trong công tác quản lý tại địa phương. Phân cấp ở đây không phải là phân tán trách nhiệm, mà là tổ chức lại nguồn lực quản lý theo hướng hiệu quả hơn.
Điều quan trọng hơn những con số cắt giảm là sự chuyển biến trong tư duy và phương thức quản lý. Theo đó, số lượng thủ tục hành chính trong lĩnh vực quản lý ngoại hối đã giảm từ 99 xuống còn 68 thủ tục. Thời gian giải quyết đối với nhiều thủ tục được rút ngắn khoảng 42%, tương đương giảm hàng trăm ngày làm việc trong toàn bộ quy trình xử lý hồ sơ.
Tổng chi phí tuân thủ tiết kiệm được sau cải cách ước tính trên 7 tỷ đồng, tương đương mức giảm khoảng 47%.
Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của cải cách không nằm ở việc giảm bao nhiêu thủ tục hay tiết kiệm bao nhiêu chi phí, mà ở chỗ phương thức quản lý đã bắt đầu thay đổi - từ quản lý bằng hồ sơ sang quản lý bằng dữ liệu, từ xử lý thủ công sang giám sát chủ động, từ kiểm soát hình thức sang kiểm soát rủi ro thực chất.
Quản lý ngoại hối hiện đại là quản lý dựa trên dữ liệu
Cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực ngoại hối sẽ không thể đi đến đích nếu chỉ dừng ở việc cắt giảm giấy tờ hay rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ. Đích đến thực sự phải là xây dựng một mô hình quản lý ngoại hối hiện đại, dựa trên dữ liệu, công nghệ số và quản trị rủi ro.
Trong giai đoạn 2025 - 2026, Ngân hàng Nhà nước tiếp tục đặt trọng tâm vào mục tiêu này.
Theo kế hoạch, dự kiến sẽ tiếp tục bãi bỏ 3 thủ tục hành chính liên quan đến hoạt động kinh doanh vàng; cắt giảm thành phần hồ sơ, thời gian xử lý đối với 18 thủ tục thuộc các lĩnh vực vay, trả nợ nước ngoài; đầu tư ra nước ngoài; cấp phép hoạt động ngoại hối và quản lý hoạt động kinh doanh vàng.
Chuyển từ phương thức quản lý hành chính truyền thống sang mô hình quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu, công nghệ số và giám sát rủi ro.
Tổng thời gian giải quyết thủ tục hành chính dự kiến tiếp tục được cắt giảm thêm khoảng 210 ngày làm việc. Tính chung toàn bộ chương trình cải cách, tổng thời gian giải quyết thủ tục hành chính được cắt giảm khoảng 1.397 ngày, tương đương tỷ lệ 50,9%.
Chi phí tuân thủ dự kiến tiếp tục được cắt giảm trên 9 tỷ đồng; đồng thời tiếp tục cắt giảm điều kiện đầu tư - kinh doanh và mở rộng phân cấp cho Ngân hàng Nhà nước chi nhánh khu vực. Sau khi hoàn thành lộ trình này, tỷ lệ thủ tục hành chính thực hiện tại cấp trung ương dự kiến giảm xuống còn khoảng 44,6%.
Tuy nhiên, điều quan trọng hơn những con số đó là sự thay đổi về nền tảng quản lý.
Quản lý ngoại hối hiện đại không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào hồ sơ giấy và quy trình thủ công. Cơ quan quản lý phải có khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu với các cơ sở dữ liệu quốc gia; xây dựng hệ thống giám sát theo thời gian thực; phát hiện sớm các giao dịch bất thường; phân loại rủi ro theo từng nhóm đối tượng và nâng cao năng lực hậu kiểm.
Khi dữ liệu trở thành nền tảng quản lý, thủ tục hành chính sẽ không còn là “rào cản”, mà trở thành một phần của hệ thống quản trị minh bạch, hiệu quả và có khả năng dự báo tốt hơn.
Điều này cũng đặt ra yêu cầu rất lớn đối với chất lượng đội ngũ cán bộ. Chuyển đổi số không chỉ là đầu tư công nghệ mà còn là chuyển đổi năng lực quản trị. Cán bộ quản lý ngoại hối phải thích ứng với phương thức làm việc mới, năng lực phân tích mới và tư duy quản lý mới.
Trong một nền kinh tế ngày càng mở và hội nhập sâu rộng, yêu cầu đặt ra không chỉ là hiện đại hóa thủ tục, mà còn phải tái cấu trúc phương thức quản lý ngoại hối theo hướng dựa trên dữ liệu, công nghệ số và năng lực giám sát rủi ro chủ động.
Cải cách thủ tục hành chính vì thế không chỉ nhằm rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ hay giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng quản trị nhà nước, tăng tính minh bạch, củng cố niềm tin của nhà đầu tư và bảo đảm an toàn cho hệ thống tài chính - tiền tệ quốc gia.
Khi dữ liệu trở thành nền tảng của quản lý và hậu kiểm trở thành phương thức giám sát chủ đạo, thủ tục hành chính sẽ không còn là rào cản của hoạt động đầu tư, kinh doanh, mà trở thành một phần của hệ thống quản trị hiện đại, hiệu quả và thích ứng tốt hơn với các biến động của kinh tế toàn cầu.
Đó cũng là điều kiện để quản lý ngoại hối thực sự trở thành một trụ cột của ổn định kinh tế vĩ mô, góp phần củng cố an ninh tài chính - tiền tệ và tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững trong giai đoạn phát triển mới.
