Đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc (đoàn Đà Nẵng) phát biểu tại hội trường chiều 11/4
Chiều 11/4, Quốc hội thảo luận tại hội trường dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù nâng cao hiệu quả phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.
Cần đánh giá lại mô hình xác định cơ quan chủ trì xử lý tranh chấp đầu tư quốc tế
Dẫn Tờ trình của Chính phủ: có 32 vụ kiện tranh chấp đầu tư quốc tế đã khởi kiện và bị đe dọa khởi kiện, đại biểu Quốc hội Nguyễn Khánh Ngọc (đoàn Đà Nẵng) cho rằng, điều này cho thấy bức tranh khá phức tạp và việc khởi kiện có thể liên quan đến bất kỳ cơ quan nhà nước nào.
Theo đại biểu, nếu không muốn phải giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế thì chúng ta phải làm rất tốt công tác phòng ngừa. Khi bị khởi kiện, nếu làm tốt việc phòng ngừa thì chúng ta cũng sẽ ở thế chủ động hơn.
Vị đại biểu cho hay, thông thường nhà đầu tư nước ngoài sẽ gửi đơn khởi kiện đến Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao, Bộ trưởng Bộ Tư pháp.
Về phân công cơ quan chủ trì công tác phòng ngừa, theo ông Ngọc, không ai khác Bộ Tài chính là đầu mối phù hợp trong quản lý lĩnh vực đầu tư. Tuy nhiên, công tác phòng ngừa không chỉ là trách nhiệm riêng của một cơ quan mà cần được quán triệt thống nhất trong toàn bộ hệ thống.
Về cơ quan chủ trì giải quyết tranh chấp (Điều 12, 13 dự thảo Nghị quyết), đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc cho rằng, có 3 chủ thể quan trọng trong quá trình giải quyết tranh chấp là cơ quan chủ trì, đại diện pháp lý và tổ công tác liên ngành.
"Các chủ thể này hiện đã được quy định tại Quyết định 04 năm 2014 và Quyết định 14 năm 2020 của Thủ tướng Chính phủ và vận hành cơ bản phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh Việt Nam", ông Ngọc nói.
Với một số lượng lớn là 32 vụ kiện, mỗi vụ việc thường kéo dài 3 - 4 năm, tiêu tốn nguồn nhân lực và kinh phí rất lớn. Hiện nay, Chính phủ đang định hướng theo hướng phi tập trung, tức là cơ quan nào làm phát sinh vụ việc thì cơ quan đó chịu trách nhiệm chủ trì.
Tuy nhiên, theo đại biểu, cũng cần có những điều chỉnh cho phù hợp với đối ngoại, có thể cân nhắc lộ trình trong khoảng 5 - 10 năm tới để đánh giá lại mô hình này.
"Mục tiêu là thông qua quá trình thực hiện, thu hút và xây dựng được đội ngũ cán bộ, chuyên gia giỏi để làm việc, tiến tới tính chuyên nghiệp, hiện đại và có chiều sâu về kiến thức", đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc nói và cho rằng khi công việc mà bộ nào, ngành nào, địa phương nào cũng làm thì rất khó chuyên nghiệp.
Đề nghị bổ sung tiêu chí xác định
Cơ bản đồng tình với cách tiếp cận của dự thảo Nghị quyết về xác định cơ quan chủ trì giải quyết tranh chấp (Điều 12) song đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn Lâm Đồng) cho rằng quy định hiện tại chưa thực sự bao quát.
 |
| Đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn Lâm Đồng) |
"Bởi tranh chấp đầu tư quốc tế thông thường không phát sinh từ một quy định đơn lẻ mà là kết quả của một chuỗi hành vi quản lý nhà nước, có sự tham gia của nhiều cơ quan cả trung ương và địa phương", đại biểu phân tích.
Do đó, nếu chỉ dựa vào một tiêu chí, biện pháp bị kiện để xác định cơ quan chủ trì thì khó áp dụng trong các trường hợp phức tạp, dễ dẫn đến lúng túng, chậm trễ.
Từ đó, đại biểu đoàn Lâm Đồng đề nghị bổ sung các tiêu chí xác định theo thứ tự ưu tiên, bao gồm: cơ quan ban hành hoặc đề xuất trực tiếp biện pháp bị khiếu kiện, cơ quan quản lý chuyên ngành, cơ quan quản lý nhà nước về đầu tư nước ngoài trong trường hợp không xác định được cụ thể và chỉ báo cáo Thủ tướng khi không thể xác định theo các tiêu chí này.
"Cách tiếp cận này sẽ vừa đảm bảo tính linh hoạt, vừa tăng tính chủ động của cả hệ thống", ông Mai nói.
Về trách nhiệm phối hợp trong giải quyết tranh chấp (Điều 15), đại biểu cho rằng các quy định hiện nay mới dừng ở mức xác định nghĩa vụ chung, chưa có tính ràng buộc cao, do đó cần bổ sung quy định về thời hạn cung cấp thông tin, tài liệu, quy định rõ trách nhiệm pháp lý trong trường hợp không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ phối hợp.
Đồng thời cần thiết lập cơ chế kiểm tra, giám sát và chế tài đủ mạnh để đảm bảo tính nghiêm minh và hiệu quả trong tổ chức thực hiện. Nếu không có các quy định này việc phối hợp liên ngành dễ rơi vào hình thức, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ và chất lượng giải quyết tranh chấp.
Cần mở rộng cơ chế hỗ trợ để bảo vệ các doanh nghiệp nhà nước đầu tư ra nước ngoài
Trong khi đó, đại biểu Trịnh Xuân An (đoàn Đồng Nai) đề nghị mở rộng cơ chế hỗ trợ để bảo vệ các doanh nghiệp nhà nước đầu tư ra nước ngoài, những chủ thể có thể bị lôi kéo vào tranh chấp quốc tế một cách "vạ lây".
Theo ông An, cần chuyển trạng thái từ "phòng ngừa, phòng thủ" sang "chủ động ứng phó" và bảo vệ lợi ích quốc gia. Cơ chế không chỉ dừng ở việc xử lý khi bị kiện mà cần cho phép Nhà nước chủ động khởi kiện hoặc phản tố trong các trường hợp cần thiết.
Cũng theo ông An, một điểm còn thiếu trong dự thảo là cơ chế "hậu tranh chấp" - xử lý trách nhiệm và tài sản sau khi vụ việc kết thúc, đặc biệt trong trường hợp bất lợi cho phía Việt Nam.
 |
| Đại biểu Trịnh Xuân An (đoàn Đồng Nai) |
Ngoài ra, đại biểu cho rằng Nghị quyết không nên quy định quá chi tiết các thủ tục mang tính hành chính như thành lập đoàn công tác, thuê luật sư, những nội dung thuộc thẩm quyền điều hành của Chính phủ.
Thậm chí, đề nghị bỏ một số quy định trùng lặp với Luật Đầu tư và xác định rõ một cơ quan chủ trì duy nhất để tránh chồng chéo.
Việt Nam áp dụng "mô hình hỗn hợp" trong xử lý tranh chấp đầu tư quốc tế
Cuối phiên thảo luận, giải trình, làm rõ tính phù hợp của cơ chế phối hợp mà Chính phủ đang đề xuất trong dự thảo nghị quyết, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho rằng, cơ chế phối hợp trong phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế được thiết kế tại dự thảo nghị quyết nhằm mục đích chuyển đổi căn bản từ tư duy "phòng thủ và đối phó" sang tâm thế "chủ động phòng ngừa và xử lý hậu quả" các tranh chấp đầu tư quốc tế.
 |
Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng phát biểu giải trình cuối phiên thảo luận |
Dự thảo Nghị quyết khắc phục triệt để những bất cập của quy định đối với cơ chế phối hợp theo Quyết định số 14 năm 2020 của Thủ tướng Chính phủ về ban hành quy chế phối hợp giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế. Đó là, cơ chế phòng ngừa được xác định là trọng tâm.
Dự thảo Nghị quyết có một chương riêng về phòng ngừa, trong đó bổ sung rất nhiều cơ chế phối hợp từ sớm, cơ chế chính sách để hoàn thiện pháp luật đầu tư nhằm giảm rủi ro có thể xảy ra tranh chấp.
Cùng với đó, bổ sung cơ chế phản hồi nhà đầu tư có hệ thống nhằm theo dõi xử lý sớm các vướng mắc, ngay từ giai đoạn có dấu hiệu tranh chấp, chưa trở thành vụ kiện. Đây là một giải pháp rất quan trọng.
Dự thảo cũng đề xuất thành lập Trung tâm phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế là đơn vị chuyên trách để hỗ trợ pháp lý và kỹ thuật cho các bộ, ngành, địa phương. Điều đó nó giúp giảm thiểu sự phụ thuộc vào luật sư nước ngoài…
Về việc xác định cơ quan chủ trì, Bộ trưởng cho biết dự thảo Nghị quyết đã tham khảo kinh nghiệm quốc tế, và thực tế Việt Nam hiện nay đang áp dụng cơ chế phi tập trung hay còn gọi là "mô hình hỗn hợp".
Theo đó, chỉ cơ quan đại diện pháp lý của Chính phủ là cơ quan thường trực và đóng vai trò là cơ quan đầu mối quản lý nhà nước công tác giải quyết tranh chấp, hỗ trợ, giúp các cơ quan chủ trì về các vấn đề pháp lý trong giải quyết tranh chấp.
"Việc giao cho cơ quan chủ trì là cơ quan không thường trực, không chuyên trách và được xác định linh hoạt theo từng vụ việc cụ thể, cũng gắn với thực tiễn hiện nay chúng ta đang xử lý các tranh chấp này.
Việc này nhằm đề cao trách nhiệm của chính những cơ quan này, tránh tình trạng ký kết một cách thoải mái nhưng đến khi xảy ra chuyện thì người khác đi giải quyết hậu quả", Bộ trưởng nói và cho rằng thực tiễn chúng ta đã giải quyết các vụ việc rất hiệu quả.
Về lâu dài, Bộ trưởng cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu xây dựng đội ngũ "luật sư công" chuyên trách về giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.
