Năm 2026, xuất khẩu đặt mục tiêu tăng trưởng trên 15%. Trong ảnh: Nông sản là một trong những mặt hàng mang lại giá trị xuất khẩu cao (Ảnh: Đức Thanh)
Nhận diện “chướng ngại vật”
Trước sức ép về đích với mục tiêu tăng trưởng 2 con số, Bộ Công thương vừa tổ chức Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu năm 2026 với sự tham dự của các chuyên gia, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp.
Năm 2025, với nhiều diễn biến khó lường do tác động của căng thẳng địa chính trị, chính sách thuế quan của các nước lớn, trong nước gặp nhiều khó khăn do thiên tai, bão lũ, song xuất nhập khẩu cả năm vẫn đạt trên 930 tỷ USD, tăng 18,2%. Trong đó, xuất khẩu lần đầu tiên mang về 475 tỷ USD, tăng thêm gần 70 tỷ USD so với năm 2024.
Tuy nhiên, bức tranh kinh tế, thương mại toàn cầu năm 2026 rất khó để khẳng định xuất khẩu vẫn đang có đà tăng trưởng, bởi hàng loạt “chướng ngại vật” vẫn hiện hữu, cả bên trong lẫn bên ngoài, trong khi các dự báo về thị trường cũng trở nên khó đoán định hơn.
Theo Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương), thực tiễn cho thấy, tăng trưởng theo chiều rộng không còn đủ dư địa, trong khi các cú sốc từ thị trường, chính sách và chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng khó lường. Vì thế, yêu cầu chuyển dịch mô hình tăng trưởng xuất nhập khẩu từ lượng sang chất, từ mở rộng quy mô sang nâng cao giá trị gia tăng và năng lực nội tại không còn là lựa chọn, mà đã trở thành đòi hỏi tất yếu đối với nền kinh tế.
Ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) chia sẻ, tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức nội tại như mức độ phụ thuộc lớn vào khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, khả năng đáp ứng đồng bộ các tiêu chuẩn cao của thị trường quốc tế còn hạn chế…
“Xuất khẩu vẫn phụ thuộc vào một số thị trường lớn, chưa cân đối về cơ cấu doanh nghiệp (trong nước và FDI). Giá trị gia tăng còn thấp, phụ thuộc nhiều vào nhóm hàng điện tử, thiếu sản phẩm có thương hiệu nội địa. Việc tận dụng nguồn nguyên liệu từ các thị trường chưa đa dạng, cán cân thương mại còn mất cân đối giữa các thị trường lớn…”, ông Sơn thẳng thắn.
Thách thức không chỉ đến từ mục tiêu tăng trưởng cao, mà còn từ những biến động khó lường của môi trường thương mại toàn cầu. Kinh tế thế giới được đánh giá đang hồi phục, nhưng mong manh, với rủi ro lớn từ nợ công, địa chính trị và xu hướng bảo hộ, thuế quan đối ứng của Mỹ.
Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới năm 2026, Tổng giám đốc Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), bà Ngozi Okonjo-Iweala cảnh báo, chủ nghĩa bảo hộ đang gia tăng trên toàn cầu. Việc các nền kinh tế ngày càng sử dụng nhiều biện pháp thuế quan và rào cản thương mại không chỉ làm suy yếu vai trò điều tiết của hệ thống thương mại đa phương, mà còn khiến môi trường thương mại quốc tế trở nên kém ổn định và khó dự đoán hơn đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh và đầu tư.
Để xuất khẩu cán đích tăng trưởng 2 con số trong năm nay là rất thách thức, đòi hỏi nỗ lực cao độ của các ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp ngay từ những ngày đầu năm.
Tại Nghị quyết số 01/NQ-CP ngày 8/1/2026 của Chính phủ về nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, dự toán ngân sách nhà nước năm 2026, mục tiêu tốc độ tăng tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2026 được đặt ra ở mức khoảng 15-16% so với năm 2025. Theo tính toán của Cục Xuất nhập khẩu, để đạt được mục tiêu tăng trưởng theo Nghị quyết 01/NQ-CP, kim ngạch xuất khẩu cả năm cần đạt khoảng 546-550 tỷ USD.
Điều này đồng nghĩa với việc bình quân mỗi tháng Việt Nam phải xuất khẩu được khoảng 45-46 tỷ USD. Trong khi đó, năm 2025, tháng cao điểm nhất cũng chỉ đạt doanh thu 44 tỷ USD và duy nhất tháng 12 đạt được mức này. Các tháng còn lại, từ tháng 7 đến tháng 11, kim ngạch xuất khẩu chỉ dao động 42-43 tỷ USD.
Chuyên gia kinh tế trưởng BIDV, ông Cấn Văn Lực cho rằng, không dễ để đạt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 15-16%, khi các dự báo hiện nay mới chỉ nghiêng về kịch bản tăng trưởng 12-14%. Bởi không chỉ chịu sức ép từ bên ngoài, cơ cấu xuất khẩu cũng đang là vấn đề của ngành. Một số nhóm hàng công nghệ cao như điện tử, điện máy tiếp tục gia tăng tỷ trọng, trong khi các ngành truyền thống như dệt may, da giày dù vẫn tăng trưởng, nhưng có dấu hiệu chậm lại về thị phần…
“Sự phụ thuộc lớn vào một số thị trường trọng điểm khiến dư địa ứng phó của doanh nghiệp Việt trở nên hạn hẹp hơn khi các thị trường này biến động”, ông Lực nhận định.
Mở rộng không gian xuất khẩu
Trước những thách thức trên, ông Trần Thanh Hải, Phó cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho rằng, trong bối cảnh dư địa tăng trưởng theo chiều rộng ngày càng thu hẹp, việc tiếp tục duy trì mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào mở rộng quy mô sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro. Sự phụ thuộc lớn vào một số thị trường chủ lực như Mỹ và Trung Quốc cũng khiến xuất khẩu dễ bị tổn thương trước những thay đổi về chính sách và thương mại quốc tế.
Sau khi “bùng nổ” đơn hàng, mang về doanh thu xuất khẩu gần 8,92 tỷ USD năm 2025, tăng 3,3 tỷ USD so với năm trước nhờ giá xuất khẩu lập đỉnh 5.604 USD/tấn (tăng 34,2%), ngành cà phê đang đối mặt với bài toán duy trì “phong độ”. Theo ông Lê Đức Huy, Phó chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam, vấn đề của năm 2026 không phải là có thể lặp lại mức tăng trưởng “kỳ tích” hay không, mà là làm sao duy trì được đà tăng trưởng bền vững.
Yếu tố giá chỉ là một phần của bức tranh, điều quan trọng hơn là năng lực thích ứng của doanh nghiệp trước các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường, đặc biệt là yêu cầu về truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững.
“Thực trạng của ngành cà phê là tỷ lệ xuất thô còn cao, năng lực chế biến sâu, hạ tầng logistics và hệ thống kho bãi tại các vùng nguyên liệu lớn như Tây Nguyên còn hạn chế. Điều này khiến doanh nghiệp khó nâng cao giá trị gia tăng và khả năng đàm phán trên thị trường quốc tế”, ông Huy nói.
Để duy trì phong độ của một quốc gia có quy mô thương mại lớn, theo các chuyên gia, cần đa dạng hóa thị trường bằng việc tận dụng hiệu quả 17 FTA hiện hành; đẩy mạnh xuất khẩu dịch vụ (nhất là logistics, du lịch); nâng cao hiệu quả xúc tiến thương mại và xây dựng thương hiệu quốc gia… Những giải pháp này nếu được triển khai đồng bộ sẽ tạo dư địa để giữ vững “mặt trận” xuất khẩu.
Cùng với đó, tiếp tục phát triển các ngành công nghiệp nền tảng, nâng cao giá trị nội địa, chủ động nguồn nguyên liệu cũng như đẩy mạnh nghiên cứu và phát triển. Các sản phẩm nông sản cần tập trung xây dựng thương hiệu gắn với truy xuất nguồn gốc, đáp ứng tiêu chuẩn xanh.
Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, ông Phan Đức Hiếu gợi ý, bên cạnh các nhóm hàng xuất khẩu chủ lực, chiến lược xuất khẩu giai đoạn tới cần được xây dựng trên tư duy mở, tận dụng tối đa mọi dư địa tăng trưởng.
“Ngoài những mặt hàng đã định hình vị thế trên thị trường quốc tế, vẫn còn nhiều sản phẩm có tiềm năng xuất khẩu nếu được tổ chức, hỗ trợ và kết nối thị trường phù hợp. Không nên chỉ tập trung vào một số mặt hàng chủ lực đã quen thuộc, mà cần phát huy mọi sản phẩm có khả năng xuất khẩu”, ông Phan Đức Hiếu nêu quan điểm.
Bên cạnh đó, xuất khẩu qua thương mại điện tử cũng giúp doanh nghiệp tạo nguồn thu đáng kể. Ông Phạm Tấn Đạt, Trưởng ban Logistics, Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam cho rằng, thương mại điện tử không chỉ giới hạn ở bán lẻ B2C, mà còn mở ra không gian lớn cho xuất khẩu B2B và thương mại điện tử xuyên biên giới. Các doanh nghiệp cần tận dụng kênh xuất khẩu này để mở rộng thị trường.
Doanh thu xuất nhập khẩu trực tuyến hiện đạt trên 4,5 tỷ USD và dự kiến tiếp tục gia tăng trong những năm tới. “Trong giai đoạn phát triển mới, xuất khẩu trực tuyến cần được xem là trụ cột tăng trưởng, góp phần nâng cao giá trị hàng hóa Việt Nam, mở rộng thị trường và tăng khả năng chống chịu của doanh nghiệp trước những biến động toàn cầu”, ông Đạt khuyến nghị.
Để hoàn thành mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu trên 15% theo chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Công thương cho biết, sẽ tập trung triển khai các nhóm giải pháp trọng tâm trong năm 2026. Trong đó, phát triển sản xuất, tạo thêm mặt hàng xuất khẩu mới, nâng cao giá trị gia tăng và hàm lượng nội địa; chuyển mạnh từ gia công sang sản xuất, xuất khẩu; chủ động ứng phó với các rào cản thương mại và biện pháp phòng vệ thương mại…
“Chúng tôi sẽ theo dõi sát việc điều chỉnh chính sách thương mại của các nước lớn; đổi mới công tác thông tin thị trường, xúc tiến thương mại và ứng dụng chuyển đổi số; khai thác hiệu quả các FTA; đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, phát triển các thị trường mới; cải cách thủ tục hành chính, đơn giản hóa kiểm tra chuyên ngành trong lĩnh vực xuất nhập khẩu”, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu Nguyễn Anh Sơn khẳng định.
