Trung Quốc có ảnh hưởng mạnh mẽ đến chuỗi cung ứng hóa chất nông nghiệp toàn cầu, và được cho là đã tăng cường các biện pháp hạn chế xuất khẩu phân bón trong những tháng gần đây.
Theo công ty nghiên cứu IBISWorld, Trung Quốc chiếm khoảng 70% năng lực sản xuất nguyên liệu thô được sử dụng trong thuốc bảo vệ thực vật hóa học trên thế giới. Các nhà phân tích cho rằng năng lực sản xuất vượt trội đã mang lại cho Trung Quốc vị thế lớn hơn, đặc biệt là khi Iran và Mỹ tiếp tục phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến đường huyết mạch cho việc vận chuyển phân bón trên toàn cầu.
Trước khi xung đột Trung Đông bắt đầu leo thang vào cuối tháng 2, khoảng 1/3 lượng phân bón vận chuyển bằng đường biển đi qua eo biển Hormuz.
“Việc Trung Quốc tiếp tục hạn chế xuất khẩu kết hợp với tình trạng thiếu hụt phân bón ure và phốt phát trên toàn cầu đang đẩy giá lên cao và cuối cùng sẽ ảnh hưởng đến an ninh lương thực toàn cầu”, các nhà phân tích tại Sublime China Information (SCI) cho biết.
Trung Quốc gia tăng ảnh hưởng trong chuỗi cung ứng hoá chất nông nghiệp
Trung Quốc đang ưu tiên nguồn cung trong nước, với việc xuất khẩu các sản phẩm chủ chốt như ure và phốt phát phải tuân theo các chế độ kiểm tra và hệ thống hạn ngạch. Theo số liệu hải quan, trong tháng 3, xuất khẩu phân bón hỗn hợp chứa nitơ, phốt pho và kali của Trung Quốc đã giảm mạnh gần 90% so với cùng kỳ năm ngoái, chỉ còn 6.808 tấn.
Charles Austin Jordan, nhà nghiên cứu cấp cao tại Rhodium Group cho biết, Trung Quốc là nhà xuất khẩu phân bón lớn thứ hai thế giới sau Nga, nhưng thị phần xuất khẩu phân bón toàn cầu của nước này đã giảm từ 14% năm 2014 xuống còn khoảng 10% năm 2024, trong khi Nga, Maroc, Ả Rập Xê Út và các nước khác đã giành được thị phần.
Tuy nhiên, Trung Quốc chiếm 75% tổng lượng xuất khẩu amoni sulfat toàn cầu - loại phân bón nitơ phổ biến được sử dụng trong sản xuất nhiều loại cây trồng - tăng từ 20% một thập kỷ trước, và 25% lượng xuất khẩu phân bón natri nitrat. Điều này nghĩa là Trung Quốc có khả năng gây ra sự gián đoạn lớn cho các thị trường này, với những hậu quả to lớn đối với các nhà sản xuất nông nghiệp trên toàn cầu.
Ông Jordan cho biết, sự bất ổn do xung đột địa chính trị cũng như căng thẳng thương mại gây ra đã khiến Trung Quốc phải đánh giá cẩn thận về vấn đề an ninh lương thực, với các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chính nhắm vào phân bón phốt phát và axit sulfuric - nguyên liệu đầu vào cho các loại phân bón khác. Brazil tiêu thụ khoảng 2/3 lượng xuất khẩu phân bón phốt phát của Trung Quốc, trong khi Indonesia, Úc, Pakistan và Myanmar chiếm thêm 25%, do đó bất kỳ sự gián đoạn nào đối với xuất khẩu sẽ ảnh hưởng đáng kể đến các nền kinh tế này.
“Khi tình hình phức tạp và khó đánh giá hiệu quả thực hiện chính sách, Trung Quốc có xu hướng áp dụng cách tiếp cận xuất khẩu thận trọng, tức họ có thể trì hoãn việc xuất khẩu trở lại hoặc thắt chặt kiểm soát xuất khẩu…Chúng tôi dự đoán Trung Quốc sẽ tiếp tục với các chính sách xuất khẩu mà họ đã áp dụng trong vài năm qua”, Isaac Zhao Lei, nhà phân tích chính cấp cao về phân bón Trung Quốc tại S&P Global Energy cho biết.
Thiếu hụt phân bón có nguy cơ kéo dài trên thị trường toàn cầu
Các nhà quan sát thị trường đã cảnh báo về tác động của việc giảm nguồn cung phân bón của Trung Quốc đối với nông nghiệp toàn cầu. Josh Linville, Phó chủ tịch phụ trách phân bón tại công ty dịch vụ tài chính StoneX đã cảnh báo rằng Trung Quốc có thể tạm ngừng xuất khẩu phốt phát và ure cho đến tháng 8, do thị trường toàn cầu đang khan hiếm.
“Nếu phân bón Trung Quốc thiếu hụt từ tháng 1 đến tháng 7, đó sẽ là một lỗ hổng nguồn cung khổng lồ trên thị trường”, ông cho biết.
Theo nền tảng dữ liệu của Đài quan sát về Độ phức tạp Kinh tế (OBC), trong năm ngoái, Trung Quốc đã xuất khẩu lượng thuốc bảo vệ thực vật trị giá 10,4 tỷ USD, với các thị trường chính là Brazil, Úc, Mỹ và nhiều quốc gia Đông Nam Á.
Các nhà phân tích của SCI cho biết sự gián đoạn ở eo biển Hormuz đã có tác động tổng thể hạn chế đến xuất khẩu thuốc bảo vệ thực vật của Trung Quốc, mặc dù giá của một số nguyên liệu đầu vào đã bị ảnh hưởng.
“Với chuỗi cung ứng hóa chất hoàn chỉnh và hệ thống sản xuất tự cung tự cấp phần lớn, ngành hóa chất nông nghiệp của Trung Quốc có khả năng phục hồi tương đối mạnh mẽ trước các cú sốc bên ngoài”, báo cáo cho biết.
Dữ liệu từ SCI cho thấy Trung Quốc cũng sản xuất khoảng 68% nguồn cung glyphosate toàn cầu, (một trong những loại thuốc diệt cỏ được sử dụng phổ biến nhất), vượt xa thị phần khoảng 29% của đơn vị Monsanto thuộc Bayer (Đức) và chỉ 2% của Albaugh (Mỹ).
Xung đột Trung Đông đã đẩy giá một số loại phân bón nitơ tăng từ 30 đến 50%, và giá ure toàn cầu đã tăng từ 30 đến 40% lên khoảng 700 USD/tấn. Tuy nhiên, giá ure tại Trung Quốc vẫn dưới 300 USD/tấn, phần lớn nhờ vào kế hoạch chính sách dài hạn.
Trong khi phần lớn thế giới dựa vào dầu mỏ và khí đốt tự nhiên để sản xuất ure, SCI cho biết Trung Quốc đã phát triển một hệ thống thay thế dựa trên than đá, hiện chiếm khoảng 80% công suất sản xuất ure của nước này. StoneX cho biết điều đó đã cho phép Trung Quốc duy trì xuất khẩu ure hàng năm khoảng 5 triệu tấn, cung cấp cho các nền kinh tế nông nghiệp lớn như Ấn Độ và Brazil.
Các nhà phân tích của SCI cho biết, Trung Quốc có khả năng phục hồi nhất định trước giá dầu và khí đốt tăng cao cũng như tình trạng thiếu hụt ure toàn cầu vì nước này chỉ nhập khẩu chưa đến 1% lượng ure đã sử dụng trong 5 năm qua.
“Trung Quốc không nhập khẩu ure từ Trung Đông, vì vậy việc phong tỏa eo biển không ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn cung trong nước”, báo cáo cho biết.
Trong khi đó, việc siết chặt xuất khẩu của Trung Quốc được cho là đã diễn ra trước khi xung đột Trung Đông nổ ra, với các biện pháp kiểm soát vận chuyển phân bón được tăng cường dần kể từ năm 2024, khi nguồn cung toàn cầu đã bị căng thẳng do xung đột Nga-Ukraine và chi phí sản xuất biến động.
Những căng thẳng toàn cầu đang định hình lại các quyết định trong nông nghiệp. Theo Bộ Nông nghiệp Mỹ, nông dân Mỹ có kế hoạch giảm diện tích trồng ngô 3% trong năm nay và chuyển sang trồng đậu nành, loại cây trồng cần ít phân bón nitơ hơn.
Tại Argentina, Reuters đưa tin rằng một số nông dân đang chuyển từ lúa mì sang lúa mạch và yến mạch do chi phí phân bón cao vào đầu mùa gieo trồng. Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) đã cảnh báo rằng xung đột kéo dài ở Trung Đông có thể đẩy giá năng lượng và phân bón lên cao, khiến nông dân phải cắt giảm sử dụng hoặc giảm diện tích trồng trọt – gây ra rủi ro cho nguồn cung lương thực toàn cầu trong những tháng tới.
Tuy nhiên, Nicole Pita, quản lý chương trình tại Hội đồng Chuyên gia Quốc tế về Hệ thống Lương thực Bền vững cho biết: “Vấn đề lớn hơn nằm ở chính hệ thống, với một mô hình nông nghiệp mong manh, phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, thiếu khả năng chống chịu, trong khi nguồn cung lại bị kiểm soát bởi một số ít quốc gia và tuyến thương mại sẽ khiến nhiều nước dễ rơi vào thế dễ bị tổn thương…Nếu muốn đảm bảo an ninh lương thực thực sự, chúng ta cần phá vỡ sự phụ thuộc này, bằng cách mở rộng nông nghiệp sinh thái, phục hồi sức khỏe đất và giảm lệ thuộc vào các đầu vào toàn cầu đầy biến động”.
