Cụm cảng Cái Mép - Thị Vải mỗi tuần đón hơn 40 tuyến vận tải biển quốc tế kết nối trực tiếp các cảng biển, trung tâm logistics lớn trên toàn cầu (Ảnh: Lê Toàn)
Nửa thế kỷ sau ngày Sài Gòn - Gia Định chính thức mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, TP.HCM đang bước vào một cuộc tái cấu trúc không gian phát triển mang tính lịch sử. Một siêu đô thị với tầm nhìn toàn cầu đang hình thành - nơi hạ tầng, công nghiệp, tài chính, công nghệ và nguồn nhân lực được kết nối trong một không gian kinh tế thống nhất, tạo nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Nếu trước đây, áp lực quá tải hạ tầng và dư địa phát triển theo chiều rộng dần thu hẹp từng là thách thức lớn đối với vai trò đầu tàu kinh tế, thì nay chính những giới hạn đó lại trở thành động lực cho một mô hình tăng trưởng mới. Thay vì phát triển theo những "mảnh ghép" rời rạc, TP.HCM đang kiến tạo các cực tăng trưởng có tính liên kết, bổ trợ lẫn nhau, mở rộng không gian phát triển và tạo sức bật cho giai đoạn tiếp theo.
Khởi động cực tăng trưởng mới
Những ngày này, câu chuyện được các doanh nghiệp ngành logistics nhắc đến nhiều nhất ở cảng Cái Mép không phải là những con tàu lớn nhất cập cảng. Điều mà họ chờ đợi là thời khắc khởi công 2 dự án chiến lược được kỳ vọng định hình không gian kinh tế mới của TP.HCM. Đúng dịp kỷ niệm 50 năm Sài Gòn - Gia Định chính thức mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, Thành phố sẽ khởi công Dự án cảng Cái Mép Hạ giai đoạn I và tuyến đường vượt biển Cần Giờ - Vũng Tàu.
Bên bờ sông Thị Vải, máy móc đã được chuẩn bị để sẵn sàng cho Lễ khởi công Dự án cảng Cái Mép Hạ với diện tích 351 ha, tổng vốn đầu tư hơn 50.000 tỷ đồng, công suất thiết kế lên tới 11 triệu TEU mỗi năm. Dự án không chỉ mở rộng năng lực khai thác của cụm cảng Cái Mép - Thị Vải, mà còn tạo thêm dư địa cho các trung tâm logistics, kho bãi và dịch vụ hậu cần phát triển dọc hành lang kinh tế biển khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ).
Trong khi đó, ngoài cửa biển Cần Giờ, một công trình mang tính biểu tượng khác cũng được khởi công trong dịp này. Tuyến đường vượt biển Cần Giờ - Vũng Tàu dài hơn 14 km, tổng vốn đầu tư hơn 93.000 tỷ đồng, bắc nhịp kết nối trực tiếp hai vùng đất bao đời nay chỉ nhìn thấy nhau qua mặt biển. Khi công trình hoàn thành, hành trình từ Cần Giờ đến Vũng Tàu chỉ còn khoảng 10 phút, thay vì phải mất vài giờ đi vòng qua nhiều tuyến đường như hiện nay và mở ra một trục phát triển mới kết nối khu vực cảng biển, du lịch và các trung tâm kinh tế của siêu đô thị TP.HCM.
Với các doanh nghiệp, ý nghĩa của hai dự án trên không chỉ nằm ở những con số hàng chục ngàn tỷ đồng. Điều được kỳ vọng hơn cả là sự hình thành của một hệ sinh thái cảng biển - logistics hiện đại, nơi hàng hóa, dòng vốn và các hoạt động thương mại quốc tế có thể lưu chuyển thuận lợi hơn trong những năm tới.
Theo dõi sự phát triển của cụm cảng Cái Mép - Thị Vải nhiều năm qua, ông Vũ Hồng Hùng, Giám đốc Công ty TNHH một thành viên Cảng Tân Cảng - Cái Mép Thị Vải tin rằng, khi hạ tầng kết nối được đầu tư đồng bộ cùng sự nhất quán về chính sách sau sáp nhập, sẽ tạo ra bước chuyển mới cho Cái Mép - Thị Vải. Từ một cụm cảng lớn, nơi đây đang đứng trước cơ hội trở thành cảng cửa ngõ trung chuyển quốc tế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Hình thành hệ sinh thái kinh tế biển
Sau sáp nhập, lần đầu tiên, TP.HCM sở hữu một không gian phát triển liền mạch từ trung tâm tài chính, các khu công nghiệp, sân bay quốc tế đến hệ thống cảng nước sâu lớn nhất cả nước. Những mắt xích từng thuộc về 3 địa phương nay được kết nối thành một hệ sinh thái kinh tế biển hoàn chỉnh.
Nếu trước đây, cảng Cát Lái của TP.HCM giữ vai trò then chốt trong xuất nhập khẩu của Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, thì Cái Mép - Thị Vải là nơi đón những con tàu container trọng tải lớn đi thẳng tới các thị trường bên kia Thái Bình Dương và châu Âu. Sau sáp nhập, hai cảng này không còn là lợi thế của những địa phương riêng biệt, mà trở thành những mắt xích bổ trợ nhau trong cùng một cấu trúc phát triển.
Với Cái Mép - Thị Vải, đây là một trong số ít cụm cảng nước sâu của Việt Nam đủ khả năng tiếp nhận những con tàu container lớn nhất thế giới hiện nay, với lượng hàng hóa tăng trưởng mạnh qua từng năm. Riêng năm 2025, cụm cảng này đã đón hơn 90,6 triệu tấn hàng hóa và khoảng 12,4 triệu TEU container.
Để hoàn thiện hệ sinh thái kinh tế biển, TP.HCM đang đầu tư hàng loạt dự án hạ tầng tỷ USD kết nối ra biển. Trong đó, cầu Cần Giờ đã được khởi công, dự kiến thông xe năm 2029. Tuyến đường sắt tốc độ cao Bến Thành - Cần Giờ được đẩy nhanh công tác giải phóng mặt bằng, dự kiến vận hành từ cuối năm 2028. Tuyến cao tốc Bến Lức - Long Thành hoàn thành cuối năm 2026, trong khi nút giao với đường Rừng Sác cũng được khởi công vào ngày 2/7.
Những dự án hạ tầng chiến lược nêu trên không chỉ mở rộng không gian kết nối ra biển, mà còn tạo nền tảng để TP.HCM hình thành hệ sinh thái kinh tế biển quy mô lớn, với các trụ cột là cảng biển, logistics, năng lượng và các ngành công nghiệp gắn với biển theo định hướng Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP.HCM trong kỷ nguyên mới.
Xét ở góc độ phát triển vùng, việc mở rộng không gian biển không chỉ gia tăng diện tích ven biển hay số lượng cảng biển. Điều quan trọng hơn là hình thành chuỗi liên kết hoàn chỉnh từ sản xuất công nghiệp, logistics đến các hoạt động kinh tế biển. Chuỗi liên kết này tạo điều kiện để các trung tâm sản xuất ở Bình Dương kết nối thuận lợi hơn với hệ thống cảng biển, đồng thời giúp hoạt động logistics, dịch vụ hàng hải, thương mại quốc tế và du lịch biển có thêm dư địa phát triển trong một không gian kinh tế thống nhất.
Chứng kiến sự đổi thay của Thành phố mang tên Bác sau nửa thế kỷ, TS. Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP.HCM tin rằng, các dự án hạ tầng giao thông và phát triển kinh tế biển sẽ đóng vai trò then chốt đưa Thành phố phát triển toàn diện và định hình lại không gian đô thị sau 50 năm mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tầm nhìn này giúp Thành phố chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng phát triển bền vững, qua đó củng cố vị thế đầu tàu kinh tế cả nước.
Mở cánh cửa bước vào chuỗi giá trị toàn cầu
Với cảng Cái Mép - Thị Vải, TP.HCM đang đứng trước cơ hội vươn lên một vị thế mới trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, chỉ dựa vào cảng biển lớn và hạ tầng hiện đại là chưa đủ, mà cần thêm một mảnh ghép đủ sức thu hút các tập đoàn lớn trên thế giới đến đầu tư. Mảnh ghép đó chính là Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ. Khi được hình thành, đây không chỉ là động lực tăng trưởng mới của khu vực cửa biển, mà còn là cánh cửa để TP.HCM tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Trên vùng đất rộng khoảng 3.800 ha nằm kề cụm cảng Cái Mép - Thị Vải, Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ đã được quy hoạch trong không gian phát triển mới của TP.HCM. Khu thương mại tự do này sẽ phát triển theo mô hình tích hợp giữa cảng biển, logistics, công nghiệp, đô thị và dịch vụ. Để đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án, TP.HCM vừa thành lập Ban Chỉ đạo nhằm tháo gỡ các thủ tục và thúc đẩy công tác chuẩn bị đầu tư.
Khi đi vào vận hành, Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ không chỉ đảm nhận vai trò trung chuyển hàng hóa quốc tế, mà còn trở thành một không gian kinh tế mở, nơi các hoạt động sản xuất, chế biến, đóng gói, phân phối và thương mại quốc tế cùng diễn ra trong một hệ sinh thái khép kín.
Không phải ngẫu nhiên mà dự án này đang thu hút sự quan tâm của nhiều nhà đầu tư quốc tế. Ông Nguyễn Hải Minh, Phó chủ tịch EuroCham kể, các doanh nghiệp châu Âu đã theo dõi và quan tâm Dự án khu thương mại tự do tại khu vực Cái Mép từ nhiều năm nay. Với vị trí chiến lược và lợi thế kết nối quốc tế, khu vực này được kỳ vọng trở thành trung tâm logistics, trung chuyển và phân phối hàng hóa của Đông Nam Á trong tương lai.
Nửa thế kỷ sau ngày Thành phố mang tên Bác, không gian phát triển của TP.HCM đang tiếp tục được mở rộng. Không gian ấy không chỉ ở trong đất liền, mà còn vươn ra biển lớn, nơi một cực tăng trưởng mới đang được hình thành để đưa TP.HCM tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Bình Dương - trục sản xuất, đổi mới sáng tạo của siêu đô thị TP.HCM
Sau sáp nhập, Bình Dương được định vị là cực tăng trưởng phía Bắc của TP.HCM, giữ vai trò trung tâm công nghiệp công nghệ cao, logistics và đổi mới sáng tạo. Bên cạnh nền tảng là hệ thống khu công nghiệp hiện đại như VSIP II, VSIP III, Bàu Bàng, Cây Trường..., hàng loạt Dự án hạ tầng chiến lược như Quốc lộ 13 mở rộng, Vành đai 3, Vành đai 4 và các tuyến metro đang tạo hành lang kết nối trực tiếp với sân bay Long Thành và cụm cảng Cái Mép - Thị Vải.
Theo định hướng quy hoạch mới, khu vực Thủ Dầu Một - Bến Cát - Bàu Bàng sẽ phát triển thành trung tâm công nghiệp công nghệ cao và đổi mới sáng tạo; Dĩ An, Thuận An phát triển theo mô hình TOD. Trung tâm hành chính Bình Dương trước đây cũng được quy hoạch thành Trung tâm Khoa học - Công nghệ TP.HCM, tạo nền tảng hình thành hệ sinh thái sản xuất, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, góp phần đưa TP.HCM tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
