Cho đến nay, làn sóng chi tiêu khổng lồ lên tới hàng nghìn tỷ đô la vào trí tuệ nhân tạo (AI) cùng với cách tiếp cận dễ dàng của Mỹ đối với hoạt động kinh doanh đã đẩy các thị trường chứng khoán lên mức cao kỷ lục và nâng kỳ vọng tăng trưởng kinh tế toàn cầu đạt mức 3% trong năm nay.
Tuy nhiên, những lo ngại về khả năng chống chịu của thị trường đang xuất hiện. Các chính sách thương mại khó đoán định của Tổng thống Mỹ Donald Trump cùng cú sốc năng lượng từ cuộc xung đột liên quan đến Iran đã làm bùng phát lạm phát trên toàn cầu, gây áp lực buộc các ngân hàng trung ương phải tăng lãi suất. Yếu tố này kết hợp với làn sóng đầu tư vốn ồ ạt vào AI và tình trạng nợ công cao tại nhiều quốc gia đang đẩy chi phí vay lên mức cao nhất trong nhiều thập kỷ.
Trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ, tình hình địa chính trị đầy biến động và các chính sách từ ngân hàng trung ương hứa hẹn sẽ tiếp tục gây ra nhiều bất ổn trong giai đoạn cuối năm, một số chuyên gia kinh tế cho rằng các rủi ro đối với nền kinh tế toàn cầu đang ngày càng gia tăng.
Jim O'Neill, cựu chuyên gia kinh tế trưởng tại Goldman Sachs nhận định: "Lãi suất tăng luôn là yếu tố phơi bày những mắt xích dễ tổn thương nhất. Các quốc gia và doanh nghiệp có mức độ rủi ro cao chính là những đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất".
Ông cho biết, nếu lạm phát không hạ nhiệt, các rủi ro phát sinh từ khối lượng lớn vốn đầu tư dựa trên nợ vay rót vào lĩnh vực AI sẽ càng trở nên nghiêm trọng. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) đã không đạt được mục tiêu lạm phát trong hơn nửa thập kỷ qua; trong khi đó, tỷ lệ lạm phát tại khu vực đồng euro hiện ở mức 3,8%, cũng cao hơn mục tiêu 2% đặt ra.
Những dấu hiệu của sự đổ vỡ
Sự bất an trên thị trường đã bộc lộ rõ rệt vào tháng 10, khi các nhà đầu tư ồ ạt rút vốn khỏi cổ phiếu AI để chuyển sang các loại tài sản an toàn hơn như trái phiếu.
Hơn 2.000 tỷ USD vốn hóa thị trường đã bốc hơi khỏi chỉ số Nasdaq 100 trong tháng 10, nguyên nhân là do kết quả kinh doanh của các Big Tech khiến giới đầu tư đặt dấu hỏi liệu số vốn bỏ ra có thể sớm mang lại lợi nhuận tương xứng hay không. Chi phí bảo hiểm trái phiếu của một số công ty công nghệ tăng vọt, một số dự án trung tâm dữ liệu được đề xuất gặp khó khăn trong việc huy động vốn, trong khi cổ phiếu công nghệ từ Hàn Quốc, Trung Quốc đến Mỹ đồng loạt lao dốc.
Nhà đầu tư đổ xô sang trái phiếu. Lợi suất trái phiếu đã giảm từ mức cao nhất trong nhiều thập kỷ. Đáng chú ý, lợi suất trái phiếu chính phủ Mỹ kỳ hạn 10 năm (thước đo chi phí vay vốn trên toàn cầu) đã giảm gần 20 điểm cơ bản vào ngày 22/10, đánh dấu mức giảm trong ngày mạnh nhất kể từ đầu năm 2023.
Dù vậy, lợi suất trái phiếu kỳ hạn 10 năm vẫn dao động quanh ngưỡng 5% – mức mà một số nhà đầu tư cho là rủi ro đối với sự ổn định tài chính nói chung.
Những dấu hiệu căng thẳng đã bắt đầu xuất hiện ở những khu vực mà làn sóng phát triển AI không đóng vai trò là động lực chính.
Tại Pháp, lợi suất trái phiếu tăng vọt lên mức chưa từng thấy kể từ cuộc khủng hoảng nợ khu vực đồng euro năm 2012. Điều này khiến chính phủ Pháp gần như không còn dư địa để giải quyết những đề nghị từ làn sóng bất ổn dân sự tồi tệ nhất tại quốc gia này trong nhiều năm qua.
Tại Nhật Bản, lợi suất trái phiếu gần đây đã chạm mức cao nhất trong 30 năm. Các nhà chức trách đang chịu áp lực phải tăng lãi suất nhanh hơn, điều này đi ngược lại các mục tiêu chính sách ưu tiên tăng chi tiêu công và có nguy cơ làm đảo lộn các dòng vốn toàn cầu.
"Đã xuất hiện những dấu hiệu cho thấy hệ thống đang bắt đầu rạn nứt… với các vấn đề tại Pháp và Úc, nơi thị trường nhà ở đang trải qua đợt suy thoái tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ”, Mike Riddell, nhà quản lý danh mục đầu tư cấp cao tại Fidelity International nhận định.
Nhà kinh tế học người Mỹ Paul Krugman cho rằng lạm phát duy trì ở mức cao buộc các ngân hàng trung ương phải tăng mạnh lãi suất, cùng với lợi suất trái phiếu chính phủ tăng cao và những vết nứt trong cơn sốt AI, đang trở thành những mối lo ngại lớn đối với nền kinh tế Mỹ.
"Có những khía cạnh đáng lo ngại trong nền kinh tế hiện nay, vốn có thể là điềm báo cho một cuộc khủng hoảng sắp xảy ra”, ông cho biết.
Mặt khác, vẫn có nhiều lý do để duy trì sự lạc quan. Trong hai năm qua, những cảnh báo về suy thoái kinh tế đã chứng tỏ là không chính xác. Các dữ liệu kinh tế của châu Âu cho thấy khả năng chống chịu tốt hơn dự kiến, và thị trường lao động cũng duy trì được sự ổn định.
Tại Mỹ, theo dữ liệu từ LSEG, 84% các công ty thuộc chỉ số S&P 500 đã công bố kết quả kinh doanh quý III với các con số vượt xa dự báo của thị trường.
Chi tiêu cho AI đã thúc đẩy thị trường, ít nhất cho đến nay
Phần lớn khả năng chống chịu đó đến từ các khoản chi tiêu cho AI. Theo ước tính của Danske Bank, nhóm các hyperscaler (khoảng 6 tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ) dự kiến sẽ đầu tư 1.200 tỷ USD vào việc xây dựng hạ tầng AI trong năm tới, tương đương tổng vốn đầu tư của tất cả doanh nghiệp châu Âu cộng lại. Con số này chưa bao gồm khoảng 900 tỷ USD mà các tập đoàn công nghệ trên được dự báo sẽ chi trong năm nay.
Các cổ phiếu công nghệ và AI hiện chiếm hơn 40% chỉ số S&P 500 và là động lực chính cho mức tăng 70% của chỉ số này trong 5 năm qua. Trong khi chỉ số S&P 500 đã giảm 3% so với mức đỉnh đầu tháng 10 do các nhà đầu tư bắt đầu rút vốn khỏi lĩnh vực AI, thì chỉ số Russell 2000 gồm các công ty vốn hóa nhỏ đã giảm gần 8% so với mức đỉnh hồi tháng 8.
Albert Edwards, chiến lược gia toàn cầu tại Societe Generale nhận định: "Tôi đặc biệt lưu ý đến sự thu hẹp trong nhóm các cổ phiếu dẫn dắt thị trường".
Một số nhà phân tích cho rằng, nếu không có các khoản chi tiêu cho AI, nền kinh tế Mỹ có lẽ đã rơi vào suy thoái và kéo theo các nền kinh tế khác, nhất là trong bối cảnh giá năng lượng tăng vọt do ảnh hưởng từ cuộc xung đột liên quan đến Iran.
"Chúng ta đang chứng kiến sự gia tăng đòn bẩy tài chính, cùng với đó là các công ty AI ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào nợ vay để hiện thực hóa các tham vọng của mình…Tôi cũng lo ngại về việc thiếu hụt dư địa chính sách tài khóa nếu một cuộc khủng hoảng khác xảy ra, bởi hiện tại chúng ta đã bị hạn chế nguồn lực quá mức", Sheila Bair, cựu Chủ tịch Tổng công ty Bảo hiểm Tiền gửi Liên bang Mỹ (FDIC) cho biết.
Rủi ro gia tăng từ các cú sốc toàn cầu
Cuộc xung đột liên quan đến Iran đã gây gián đoạn nguồn cung dầu và đẩy giá dầu tăng vọt, làm trầm trọng thêm tình trạng mong manh của nền kinh tế hiện nay. Với mức giá 105 USD/thùng, dầu đã tăng gần 75% kể từ đầu năm đến nay.
Tại các thị trường mới nổi, từ Indonesia đến Philippines, đồng nội tệ của nhiều quốc gia đã chạm mức thấp kỷ lục khi chi phí dầu thô tăng mạnh, buộc các ngân hàng trung ương tại đây phải nâng lãi suất.
Trong báo cáo ổn định tài chính tháng 7, Ngân hàng Trung ương Anh (BoE) đã cảnh báo rằng môi trường toàn cầu đầy biến động làm tăng khả năng xảy ra thêm các cú sốc lớn; những cú sốc này "có thể tác động qua lại lẫn nhau, làm gia tăng hệ quả tổng hợp".
Nếu kịch bản đó xảy ra, các chính phủ đang gánh nợ lớn sẽ có rất ít dư địa để ứng phó với những hậu quả kinh tế và xã hội từ bất kỳ đợt suy thoái nghiêm trọng nào. Theo Viện Tài chính Quốc tế (IIF), tổng nợ toàn cầu hiện đã vượt mốc 350.000 tỷ USD, tương đương gần gấp ba lần quy mô của nền kinh tế toàn cầu.
Tina Fordham, nhà sáng lập kiêm chiến lược gia địa chính trị tại Fordham Global Foresight cho biết, những rạn nứt hiện nay trong các liên minh truyền thống có thể khiến các nền kinh tế lớn khó phối hợp hành động hơn so với thời điểm cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, khi các nước cùng triển khai những gói cứu trợ và chính sách kích thích tiền tệ. Nếu thiếu sự phối hợp, một cú sốc có quy mô tương đương năm 2008 ở thời điểm hiện nay có thể châm ngòi cho một cuộc suy thoái toàn cầu sâu rộng.
Nếu chi tiêu cho AI chững lại, những cú sốc từ đó có thể lan rộng ra toàn thế giới. Các nhà đầu tư nước ngoài hiện có mức độ tiếp xúc lớn với thị trường Mỹ. Theo dữ liệu mới nhất từ hệ thống thống kê vốn quốc tế của Bộ Tài chính Mỹ (TIC), lượng mua ròng chứng khoán Mỹ của khối nhà đầu tư này đã tăng lên gần 280 tỷ USD trong tháng 8, mức cao kỷ lục trong một tháng.
“Chỉ khi thủy triều rút, người ta mới biết ai đang bơi mà không mặc quần áo”, bà Fordham nhắc lại câu nói nổi tiếng của nhà đầu tư huyền thoại Warren Buffett về rủi ro trên thị trường.
