Trong một cuộc hội thảo mới đây, ông Kenichi Ohno, Chủ tịch Uỷ ban chấp hành Diễn đàn Phát triển Việt Nam đã thẳng thắn cho rằng, Việt Nam đang vượt qua mốc của nước đang phát triển có thu nhập thấp; điều này có nghĩa là những sự hợp tác kinh doanh giữa các doanh nghiệp (DN) Việt Nam và Nhật Bản sẽ phải chuyển sang giai đoạn sòng phẳng hơn, thay vì những hỗ trợ một chiều như trước đây. Và chắc chắn, sự sòng phẳng của cuộc chơi chuyên nghiệp sẽ khó có thể đem lại lợi ích ngay cho DN Việt Nam khi sự sẵn sàng trở thành một đối tác bình đẳng chưa được thể hiện rõ.
Trước hết, đó là năng lực cạnh tranh của các DN Việt Nam rất chậm được cải thiện. Theo nhìn nhận từ chính các đối tác của DN nội địa thì nguyên nhân lớn là do sự chủ động tìm ra nguồn lực mới để nâng cao năng lực cạnh tranh của khối này chưa cao. Phần lớn DN Nhật Bản phải tự đi tìm, tự xác định khả năng của các DN trước khi có các đơn đặt hàng thử. Có thể thấy rõ thực trạng này sau những hội chợ "ngược" do các DN Nhật Bản tổ chức để tự tìm cách kết nối với các DN Việt Nam. Và theo ông Ohno, nếu DN Việt Nam vẫn chưa thể xác định mình có thể làm được cái gì, làm tốt cái gì thì việc xây dựng chiến lược, chuẩn bị năng lực cho hoạt động DN sẽ rất khó đạt được sự tương thích cần thiết.
Tuy nhiên, điều đáng nói hơn là yếu tố nội lực của DN trong sự chưa sẵn sàng cho cuộc chơi sòng phẳng chính lại có nguồn gốc sâu xa từ các yếu tố sơ đẳng nhất. Ông Ohno lý giải cho thực tiễn chậm và yếu của ngành công nghiệp phụ trợ Việt Nam có nguyên nhân lớn từ việc Việt Nam không có được một định nghĩa thống nhất về công nghiệp phụ trợ cũng như đâu là chủ thể của ngành công nghiệp này. "Những vấn đề trên đáng ra phải được bàn đến và thống nhất ngay từ đầu. Hầu hết quốc gia đều bắt đầu từ định nghĩa, rồi mới tới việc xây dựng, hoạch định chính sách. Việt Nam rất tiếc lại chưa làm được điều này", ông Ohno nói.
Có lẽ đây chính là một trong những nguyên nhân khiến công nghiệp phụ trợ của Việt Nam cho dù đã được đưa ra nhiều giải pháp, chiến lược phát triển cũng đã có, các kế hoạch cụ thể thúc đẩy tỷ lệ nội địa hoá của các ngành cũng đều được cơ quan quản lý cấp cao phê duyệt, song kết quả lại đi ngược với tất cả nỗ lực này. Cuộc làm việc về công nghệ phụ trợ mới đây giữa các bộ, ngành của Việt Nam với các chuyên gia Nhật Bản đã đưa ra những con số giật lùi đáng lo ngại về giá trị gia tăng trong sản xuất của nhiều ngành công nghiệp được ưu ái của Việt Nam. Cụ thể, ngành công nghiệp điện tử và công nghệ thông tin đứng cuối cùng về tỷ lệ này với mức 13,81% vào năm 2007 so với mức trung bình của toàn ngành là 26,3%. Trước năm 2000, tỷ lệ này đã có lúc đạt 42,5%.
Hơn thế, việc thiếu xác định chủ thể của ngành công nghiệp phụ trợ đã khiến cơ hội để được nhận hỗ trợ cần thiết từ các DN nhỏ và vừa hoạt động trong lĩnh vực sản xuất nguyên vật liệu, các phụ tùng phục vụ công nghiệp chế biến, lắp ráp… rất thấp. Thậm chí, ở khá nhiều địa phương, theo các chuyên gia Viện Chiến lược Phát triển công nghiệp, các DN này thường nhận được ít sự quan tâm hơn so với các DN có vốn đầu tư nước ngoài. Trong khi đó, chính sự phát triển của các DN sản xuất nguyên phụ liệu này đang được các nhà đầu tư xếp vào một trong những vị trí hàng đầu để quyết định cho việc lựa chọn địa điểm đầu tư của mình.
Trong bối cảnh giá cả tăng cao như hiện nay, việc cắt giảm chi phí sản xuất đang được quan tâm áp dụng nhằm duy trì sự phát triển ổn định của DN, trong đó có các DN có vốn đầu tư nước ngoài. Ông Nobuchiko Murakami, Tổng giám đốc Toyota Việt Nam đã không ngần ngại thông tin rằng, nếu như các kế hoạch tìm kiếm các nhà cung cấp phụ kiện tại chỗ không được cải thiện, chi phí về vận chuyển, kho bãi… xuất phát từ hoạt động nhập khẩu nguyên phụ liệu sẽ ảnh hưởng rất lớn tới giá thành sản phẩm của Toyota. Và điều này sẽ không thể kéo dài mãi trong hoạt động của một DN.
Theo ông Murakami, việc cải thiện môi trường chính sách để tạo điều kiện cho các DN Việt Nam trong các ngành công nghiệp phụ trợ phát triển mạnh cũng sẽ là cơ hội để các DN cung cấp sản phẩm đầu cuối giải toả được những thách thức lớn về chi phí. Hiện tại, một số nước trong khu vực như Thái Lan, Indonesia… đang làm tốt hơn Việt Nam ở những phần việc này.