Thay đổi giải pháp quản lý để nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách
Sáng mai (19/8), Quốc hội khóa XVI bắt đầu đợt hai Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, dự kiến làm việc liên tục hết ngày 24/8. Theo chương trình, ngay phiên họp đầu tiên, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, thừa ủy quyền của Thủ tướng, sẽ trình Quốc hội việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 chương trình.
Trước đó, trong thời gian giữa hai đợt họp của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã xem xét, cho ý kiến về nội dung này.
Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nêu rõ, mục tiêu tích hợp là tổ chức lại cấu trúc nội dung, thay đổi giải pháp quản lý các chương trình mục tiêu quốc gia để khắc phục tình trạng chồng chéo, dàn trải, thu gọn đầu mối quản lý, nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng ngân sách, đồng thời bảo đảm thực hiện đầy đủ các mục tiêu, nhiệm vụ đã được Quốc hội quyết định.
Giải pháp được Bộ trưởng đề cập là xây dựng một chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể trên cơ sở thống nhất các chương trình hiện tại, bao gồm Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa; Chương trình mục tiêu quốc gia hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển.
“Riêng Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2030, do có tính chất đặc thù về an ninh, an toàn xã hội, nên tiếp tục thực hiện riêng theo Nghị quyết số 163/2024/QH15, không thực hiện hợp nhất”, Bộ trưởng thông tin thêm.
Về phương pháp phân bổ nguồn lực, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết, sẽ chuyển từ phương pháp phân bổ nguồn lực dựa theo nhu cầu đăng ký sang kết hợp đồng thời cả nhu cầu và năng lực, mức độ sẵn sàng thực hiện, xóa bỏ đầu mối trung gian, không phân bổ nguồn lực qua chủ chương trình.
Chính phủ sẽ ban hành một nghị quyết thống nhất khung nội dung, cơ chế chính sách, tiêu chí, định mức và phân cấp mạnh cho địa phương tự quyết, tự làm, tự chịu trách nhiệm, nhằm thay thế cho hơn 70 văn bản của 4 chương trình hiện tại.
Theo tờ trình, tên gọi mới sẽ là Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa, xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035. Tổng nguồn lực cần huy động thực hiện Chương trình trong giai đoạn 2026 - 2030 là 808.558 tỷ đồng, trong đó riêng ngân sách trung ương là 345.000 tỷ đồng.
Chính phủ báo cáo Quốc hội giao Chính phủ rà soát, cơ cấu lại từng nguồn vốn, loại bỏ nội dung trùng lặp và nhiệm vụ thường niên; phấn đấu cơ cấu ngân sách nhà nước khoảng 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên, bảo đảm phân bổ, sử dụng ngân sách nhà nước trọng tâm, trọng điểm và phù hợp khả năng giải ngân, tờ trình nêu rõ.
Thẩm tra sơ bộ, về nguồn lực và cơ chế tổ chức thực hiện, Thường trực Hội đồng Dân tộc của Quốc hội đề nghị thuyết minh rõ cơ sở xác định, lượng hóa phần tiết kiệm do giảm đầu mối và có phương án xử lý 17.241,8 tỷ đồng vốn kéo dài sang năm 2026, đến ngày 31/7/2026 mới giải ngân khoảng 23%.
Thường trực Hội đồng Dân tộc của Quốc hội tán thành giảm chi quản lý, tăng nguồn lực đầu tư, nhưng tỷ lệ 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên không áp dụng cơ học, làm giảm nguồn lực hỗ trợ sinh kế, phát triển sản xuất, giáo dục, y tế, văn hóa và chính sách đặc thù. Đối với địa phương nhận bổ sung cân đối từ ngân sách trung ương trên 70%, đề nghị mức vốn đối ứng không quá 10%, tiếp tục ưu tiên ở mức cao nhất cho vùng khó khăn, đặc biệt khó khăn, an toàn khu, biên giới, hải đảo.
Về tổ chức thực hiện, cơ quan thẩm tra cho rằng, cần một cơ quan điều phối chung, không tạo thêm tầng nấc trung gian, cân nhắc giao Bộ Tài chính làm đầu mối tổng hợp, điều phối, các bộ quản lý ngành hướng dẫn chuyên môn.
Chuyển mạnh từ phân bổ theo dự án chi tiết sang giao vốn trọn gói
Cho ý kiến về đề xuất tích hợp, Ủy ban Thường vụ Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu phải tích hợp thực chất.
Phó chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng nêu vấn đề, giai đoạn vừa qua, phải ban hành đến 45 văn bản quy phạm pháp luật và gần 200 văn bản chỉ đạo, hướng dẫn, trong khi đến hết năm 2025 mới giải ngân được 76,8% kế hoạch và dự toán đã giao. Vì vậy, vấn đề cần quan tâm là sau khi tích hợp, phải đo được hiệu quả thực chất về thủ tục, thời gian giao vốn, hạn chế vốn phải chuyển nguồn và quan trọng nhất là kết quả đối với người dân được tiếp cận các chính sách này có tốt hơn hay không.
Phó chủ tịch Quốc hội đề nghị cân nhắc việc xác định ngay một số tiêu chí để sau một thời gian thực hiện có thể đánh giá được hiệu quả của các cơ chế mới, đồng thời phân cấp cho địa phương nhưng phải đảm bảo đầy đủ mục tiêu Quốc hội đã quyết định.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nêu rõ mục tiêu chính của việc tích hợp là khắc phục tình trạng manh mún, chồng chéo, giảm chi phí tuân thủ hành chính và đẩy mạnh phân cấp, nâng cao hiệu quả quản lý vốn ngân sách.
Theo Chủ tịch Quốc hội, trước đây có quá nhiều văn bản hướng dẫn từ nhiều bộ, ngành, địa phương dẫn đến thủ tục lòng vòng, giải ngân chậm. Vì vậy, giải pháp tới đây là chuyển mạnh từ phương thức phân bổ theo dự án chi tiết sang giao vốn trọn gói. Trung ương chỉ ban hành mục tiêu đầu ra và tiêu chí, định mức ngân sách, còn địa phương chủ động điều hòa vốn giữa các dự án thành phần, tùy thuộc vào nhu cầu thực tế của từng địa bàn.
Quan điểm của Chủ tịch Quốc hội là phải giao thẩm quyền điều hành danh mục dự án, chuyển đổi nguồn vốn giữa các dự án thành phần cho HĐND cấp tỉnh mà không phải trình các bộ, ngành trung ương thẩm định lại. Có như vậy mới thực sự là địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm.
Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị xây dựng hệ thống dữ liệu giám sát số hóa, áp dụng quản lý rủi ro và giám sát theo thời gian thực thay cho phương thức báo cáo giấy định kỳ. Kết quả giải ngân, mức độ hoàn thành chỉ tiêu, chỉ số đầu ra phải được cập nhật liên tục để kịp thời chuyển vốn từ nơi chậm sang nơi làm tốt.
“Khi đưa vốn xuống thì địa phương nào cũng phải phấn đấu thi đua để giải ngân thực hiện. Nếu không thì trong một quý hoặc 6 tháng, Trung ương sẽ điều chỉnh vốn từ địa phương làm không tốt sang địa phương làm tốt”, Chủ tịch Quốc hội nêu.
Báo cáo tiếp thu, giải trình, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết thống nhất rất cao với ý kiến của Chủ tịch Quốc hội là giao vốn trọn gói cho địa phương và quyền chủ động hoàn toàn thuộc về địa phương, đúng tinh thần địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm. Trung ương ban hành định mức và thống nhất về kết quả đầu ra để cho các địa phương chủ động thực hiện.
Bố trí nguồn lực có trọng tâm, trọng điểm
Với quan điểm nguồn lực phải được bố trí có trọng tâm, trọng điểm, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phan Văn Mãi gợi ý, nên chăng chọn một số địa bàn trọng điểm để tập trung đầu tư, từ đó tạo ra kết quả và sự chuyển biến thật rõ nét.
Về quản lý ngân sách, ông Mãi đề nghị, Trung ương chỉ nên quản lý về mặt mục tiêu, đưa ra các quy định khung mang tính nguyên tắc lớn để quản lý và giám sát. Còn đối với ngân sách đầu tư có mục tiêu cho từng địa bàn, hãy để chính quyền địa phương chủ động điều tiết theo nhu cầu thực tế của họ để đạt mục tiêu chung, chứ Trung ương không nên quản lý quá chi tiết. Nếu quy định cứng nhắc kiểu ngân sách dành cho văn hóa thì không được chi cho y tế, giáo dục hay việc khác, thì địa phương sẽ bị vướng và rất khó thực hiện.