“Sân chơi” mới cho doanh nghiệp
Nghị định số 29/2026/NĐ-CP của Chính phủ về sàn giao dịch các-bon trong nước và Quyết định số 263/QĐ-TTg năm 2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho năm 2025 - 2026 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho việc vận hành sàn giao dịch các-bon. Đây được xem là bước chuyển từ giai đoạn hoàn thiện chính sách sang triển khai thực tiễn, góp phần hình thành công cụ thị trường hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải và huy động nguồn lực cho chuyển đổi xanh.
Theo kế hoạch, Sàn giao dịch các-bon Việt Nam sẽ chính thức đi vào hoạt động từ tháng 5 tới, sau giai đoạn chuẩn bị và hoàn thiện các điều kiện kỹ thuật, pháp lý cần thiết. Mục tiêu thành lập sàn giao dịch này là xây dựng một cơ chế xác định giá minh bạch, công bằng và hiệu quả đối với hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon.
Việc hình thành thị trường giao dịch tín chỉ các-bon không chỉ nhằm kiểm soát phát thải, mà còn tạo động lực kinh tế, thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch, chuyển đổi mô hình sản xuất theo hướng bền vững. Đây là cách tiếp cận mang tính thị trường, thay vì chỉ dựa vào các biện pháp hành chính.
Chia sẻ từ lãnh đạo Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX) cho thấy, mô hình quản lý thị trường các-bon tại Việt Nam đang được thiết kế theo hướng liên thông, đa tầng, với sự tham gia của nhiều cơ quan quản lý và hạ tầng tài chính nhằm đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả vận hành. HNX đóng vai trò là đơn vị trực tiếp vận hành sàn giao dịch các-bon và sàn này sẽ được vận hành dựa trên hạ tầng của thị trường chứng khoán hiện hữu. Cách tiếp cận này giúp tận dụng tối đa hệ thống công nghệ, quy trình vận hành và nguồn nhân lực sẵn có; qua đó, tiết kiệm chi phí, rút ngắn thời gian triển khai và đảm bảo tính an toàn, minh bạch cho giao dịch. Việc gắn thị trường các-bon với hệ sinh thái chứng khoán cũng mở ra khả năng kết nối sâu hơn giữa thị trường tài chính và mục tiêu phát triển bền vững. Trong tương lai, các sản phẩm tài chính phái sinh hoặc quỹ đầu tư liên quan đến tín chỉ các-bon hoàn toàn có thể hình thành, tạo thêm kênh huy động vốn cho các dự án xanh. Trong khi đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường giữ vai trò đầu mối trong việc cấp phép, phân bổ hạn ngạch phát thải cũng như quản lý hệ thống đăng ký quốc gia. Đây là nền tảng quan trọng giúp xác lập quyền phát thải và theo dõi toàn bộ dữ liệu liên quan đến tín chỉ các-bon trong nước. Bộ Tài chính chịu trách nhiệm tổ chức và giám sát hoạt động của thị trường, bao gồm vận hành sàn giao dịch các-bon và hệ thống lưu ký, bù trừ thông qua Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán (VSDC). Sự tham gia của hạ tầng thị trường chứng khoán giúp chuẩn hóa quy trình giao dịch, nâng cao tính thanh khoản và độ tin cậy của thị trường.
Toàn bộ hệ thống được kết nối thông qua cơ chế chia sẻ và chuyển nhận dữ liệu giữa các bên, tạo thành một chuỗi khép kín từ cấp phép, giao dịch đến thanh toán. Mô hình này không chỉ phù hợp với thông lệ quốc tế mà còn đặt nền móng cho việc phát triển thị trường các-bon minh bạch, góp phần thực hiện cam kết giảm phát thải và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững của Việt Nam
Trong giai đoạn thí điểm, dự kiến, có khoảng 110 doanh nghiệp thuộc các ngành phát thải lớn như thép, xi măng và nhiệt điện sẽ được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tham gia thị trường.
Lãnh đạo một doanh nghiệp ngành điện đang niêm yết cổ phiếu trên thị trường chứng khoán cho biết, doanh nghiệp của ông đang nghiên cứu để có thể sớm tham gia vào thị trường các-bon.
Cũng theo vị lãnh đạo trên, cơ chế vận hành của sàn các-bon đã tương đối rõ ràng. Bản thân mỗi doanh nghiệp được cấp một lượng hạn ngạch phát thải nhất định. Nếu lượng phát thải thực tế vượt quá hạn ngạch, doanh nghiệp buộc phải mua thêm trên thị trường. Ngược lại, nếu kiểm soát tốt và giảm phát thải dưới mức được cấp, doanh nghiệp có thể bán phần dư để thu lợi nhuận. Bên cạnh hạn ngạch phát thải, tín chỉ các-bon là một loại hàng hóa quan trọng trên sàn giao dịch. Mỗi tín chỉ đại diện cho quyền phát thải một tấn CO2 hoặc lượng khí nhà kính tương đương (tCO2e). Cơ chế này khuyến khích các đơn vị đầu tư vào công nghệ sạch để tối ưu hóa chi phí và tạo thêm nguồn thu.
Tín chỉ các-bon có thể được tạo ra từ các dự án giảm phát thải, như trồng rừng, điện năng lượng tái tạo, xử lý chất thải hoặc các chương trình tiết kiệm năng lượng. Doanh nghiệp có thể mua tín chỉ để bù đắp lượng phát thải vượt mức, hoặc bán tín chỉ nếu sở hữu nguồn cung từ các dự án xanh. Về bản chất, tín chỉ các-bon biến việc giảm phát thải thành một loại tài sản có thể giao dịch. Điều này không chỉ giúp phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn, mà còn khuyến khích đầu tư vào các hoạt động thân thiện với môi trường.
Dẫu vậy, theo vị lãnh đạo doanh nghiệp điện, cơ chế mới ít nhiều tạo áp lực chi phí đối với các doanh nghiệp phát thải cao. Phát thải không còn là “chi phí ngoại biên”, mà sẽ được định giá cụ thể, trở thành một yếu tố trong bài toán tài chính của doanh nghiệp.
Thanh khoản, thách thức trong giai đoạn đầu
Dù triển vọng của thị trường giao dịch các-bon là tích cực, tính thanh khoản của thị trường này trong giai đoạn đầu được dự báo sẽ còn hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu đến từ quy mô thị trường nhỏ, số lượng doanh nghiệp tham gia còn giới hạn và cơ chế vận hành vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Trong giai đoạn thí điểm, thị trường mang tính bắt buộc đối với các doanh nghiệp thuộc diện phân bổ hạn ngạch, trong khi sự tham gia của nhà đầu tư tài chính chưa rõ nét. Điều này khiến khối lượng giao dịch có thể chưa cao, chưa hình thành được sự sôi động như các thị trường hàng hóa khác.
Bên cạnh đó, như phân tích của chuyên gia Công ty cổ phần Đầu tư FIDT, các yếu tố kỹ thuật như hệ thống đo lường, báo cáo, thẩm định (MRV), tiêu chuẩn hóa tín chỉ, cũng như cơ chế liên thông với thị trường quốc tế sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ thanh khoản. Nếu tín chỉ các-bon của Việt Nam chưa được công nhận rộng rãi, khả năng thu hút dòng vốn quốc tế sẽ bị hạn chế.
Tuy vậy, sự ra đời của sàn giao dịch các-bon sẽ tạo ra tác động đáng kể đến các doanh nghiệp niêm yết, đặc biệt là nhóm ngành phát thải cao như thép, xi măng, điện than và hóa chất. Trong ngắn hạn, chi phí tuân thủ có thể gia tăng, ảnh hưởng đến biên lợi nhuận của doanh nghiệp. Những đơn vị có công nghệ lạc hậu, phát thải lớn sẽ chịu áp lực lớn hơn, buộc phải mua thêm hạn ngạch hoặc tín chỉ. Tuy nhiên, về dài hạn, đây lại là cơ hội để tái cấu trúc mô hình sản xuất. Các doanh nghiệp đi trước trong việc đầu tư công nghệ xanh, tối ưu hóa năng lượng sẽ có lợi thế cạnh tranh rõ rệt, thậm chí có thể tạo thêm nguồn thu từ việc bán tín chỉ.
Trong dài hạn, thị trường các-bon được kỳ vọng sẽ trở thành một cấu phần quan trọng của hệ thống tài chính Việt Nam. Khi quy mô thị trường mở rộng, cơ chế vận hành hoàn thiện và khả năng kết nối quốc tế được cải thiện, tính thanh khoản sẽ dần được nâng cao. Việc phát triển thị trường các-bon cũng góp phần thúc đẩy hình thành các sản phẩm tài chính xanh, như trái phiếu xanh, quỹ đầu tư bền vững hay các công cụ phái sinh liên quan đến tín chỉ các-bon. Đây sẽ là nguồn lực quan trọng để tài trợ cho quá trình chuyển đổi năng lượng và phát triển bền vững.
Bà Nguyễn Thu Thủy, Trưởng ban Chiến lược, phát triển Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC)
Hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon phải được đăng ký tập trung trên Hệ thống đăng ký quốc gia của Bộ Nông nghiệp và Môi trường trước khi đưa vào lưu ký, giao dịch trên sàn giao dịch các-bon trong nước. Hệ thống lưu ký và thanh toán giao dịch các-bon là hệ thống cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật, công nghệ do VSDC tổ chức, vận hành để cung cấp dịch vụ lưu ký và thanh toán giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan chủ quản quản lý tập trung toàn bộ sở hữu về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon (ghi nhận trên Hệ thống đăng ký quốc gia). Cơ quan, tổ chức tự quyết định số lượng hạn ngạch, tín chỉ ký gửi vào tài khoản lưu ký chứng khoán (tiểu khoản cho hạn ngạch và tín chỉ) để thực hiện giao dịch trên sàn giao dịch. Chủ tài khoản có thể ký gửi toàn bộ số sở hữu, cũng có thể quyết định chỉ ký gửi một phần để giao dịch (trường hợp một công ty nhiều cơ sở có hạn ngạch chỉ sử dụng thông tin công ty mẹ)
Chủ tài khoản giao dịch hạn ngạch, tín chỉ chỉ sử dụng duy nhất một tài khoản chứng khoán cho hoạt động lưu ký hạn ngạch, tín chỉ (trừ trường hợp chuyển khoản chính chủ) với thông tin nhận diện là mã số thuế.