Tuy nhiên, theo một quan chức của Ủy bán Giám sát tài chính quốc gia, quy định như vậy không giải quyết tận gốc bài toán lãi suất mà chỉ gây thêm khó khăn cho các ngân hàng nhỏ.
Sóng ngầm lãi suất
Thời gian qua, mặc dù bề ngoài, các NHTM tuân thủ khá nghiêm túc cam kết đồng thuận với Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam là ấn định lãi suất huy động tối đa (kể cả khuyến mại) ở mức 14%/năm. Thế nhưng, trên thực tế, sóng ngầm lãi suất vẫn âm thầm chảy.
Một thực tế là khi lãi suất bị khống chế, các ngân hàng nhỏ không thể huy động vốn do bất lợi về thương hiệu, uy tín cũng như mạng lưới so với ngân hàng lớn. Và thế là, các ngân hàng này buộc phải lách bằng cách đẩy lãi suất các kỳ hạn ngắn, thậm chí cực ngắn (kỳ hạn tuần) lên kịch trần, khiến đường cong lãi suất bị uốn ngược. Không chỉ vậy, nhiều ngân hàng vẫn tiếp tục khuyến mãi, thậm chí "đi đêm" thỏa thuận lãi suất với khách hàng.
Song khi có một ngân hàng thực hiện, các ngân hàng khác dù không quá khó khăn nhưng sợ mất khách hàng nên cũng hùa theo. Tình thế bất lợi vẫn thuộc về các ngân hàng nhỏ. Tuy vậy, ở khoảng thời gian trước Tết, thị trường ngân hàng chưa quá căng thẳng nhờ NHNN kịp thời bơm 132.000 tỷ đồng qua thị trường mở để hỗ trợ thanh khoản cho một số ngân hàng.
Sau Tết, biểu hiện thiếu thanh khoản của các ngân hàng nhỏ bắt đầu rõ nét. Mặc dù theo NHNN, sau Tết, lượng tiền gửi vào hệ thống ngân hàng tăng mạnh tới 5,79% so với tháng trước, song như trên đã phân tích, phần lớn lượng tiền này chảy vào các ngân hàng lớn. Trong khi đó, NHNN bắt đầu có những động thái thắt chặt tiền tệ như tăng một số lãi suất chủ chốt như: lãi suất tái cấp vốn lên 11%/năm; lãi suất kỳ hạn 7 ngày trên thị trường mở lên 12%/năm.
Đặc biệt, NHNN rút ròng về hơn 100.000 tỷ đồng trong số 132.000 tỷ đồng đã bơm ra trước Tết. Thị trường liên ngân hàng bắt đầu nóng. Lãnh đạo một ngân hàng cho biết, cách đây mấy ngày, có ngân hàng chào ông khoản vay kỳ hạn 3 tháng với lãi suất 19,5%/năm. Không vay được trên thị trường liên ngân hàng, các ngân hàng nhỏ buộc phải đẩy lãi suất huy động dân cư lên 17%/năm.
Giải mã nguyên nhân
Theo một quan chức cao cấp của Ủy ban Giám sát tài chính quốc gia, việc NHNN ban hành Thông tư 02/TT-NHNN khống chế trần lãi suất huy động tối đa 14%/năm chưa hóa giải được tận gốc cơn sóng ngầm lãi suất cũng như khó khăn của các ngân hàng nhỏ. NHNN vẫn không đóng đúng vai trò là người cho vay cuối cùng. Rõ ràng, khi hai ngân hàng đều huy động vốn với lãi suất 14%/năm thì chắc chắn phần thua sẽ thuộc về ngân hàng nhỏ. Muốn ngân hàng nhỏ này không tăng lãi suất, NHNN phải sẵn sàng cho họ vay với lãi suất 14%/năm, nếu không, tất yếu họ sẽ phải "luồn lách".
Cũng theo vị quan chức này, còn một bất cập nữa trong bài toán lãi suất đến từ những quy định tại Thông tư 13/2010/TT-NHNN và Thông tư 19/2010/TT-NHNN. Đó là, NHNN muốn hạ lãi suất nhưng hàng loạt quy định trong Thông tư 13 và Thông tư 19 lại cắt gọt rất nhiều nguồn vốn cũng như khả năng cho vay của ngân hàng. Việc quy định ngân hàng chỉ được cho vay không quá 80% vốn huy động, chỉ được tính không quá 25% nguồn tiền gửi không kỳ hạn của các tổ chức kinh tế vào nguồn vốn huy động đã khiến chi phí vốn của các ngân hàng tăng cao. Mặc dù Thông tư 19 có cho phép TCTD được tính cả phần tiền gửi của Kho bạc Nhà nước vào nguồn vốn để cho vay, song quy định này cũng chỉ có lợi cho các ngân hàng lớn, bởi chỉ có các ngân hàng này mới có nguồn tiền gửi kho bạc, tiền gửi của các tổ chức kinh tế.
Đi tìm giải pháp
Vị quan chức trên cho rằng, thứ nhất, NHNN nên bỏ những quy định bất hợp lý trong Thông tư 13, 19. Thậm chí mạnh tay hơn là đình lại. Thay vào đó, nên tăng tỷ lệ dự trữ bắt buộc lên ít nhất 10%, nếu chưa đủ thì thậm chí là 15%. Việc làm này sẽ khiến NHNN có được một nguồn vốn tập trung dồi dào để hỗ trợ thanh khoản cho các NHTM. Giá vốn cũng không tăng do khi bỏ đi quy định cho vay không quá 80%, các ngân hàng cũng không phải dự trữ thanh khoản 20% tại két của mình nữa.
Theo Ủy ban Giám sát tài chính quốc gia, hiện tổng vốn huy động của toàn hệ thống ngân hàng là 2,3 triệu tỷ đồng. Nếu tăng dự trữ bắt buộc tiền đồng thêm 5 - 7%, tức là từ 3% lên 8 - 10% thì NHNN sẽ ngay lập tức tạo ra được một "hồ chứa vốn lớn", khoảng 115.000 - 161.000 tỷ đồng để điều tiết thanh khoản cho cả nền kinh tế.
Ngoài ra, NHNN tăng tiếp lãi suất tái cấp vốn, có thể lên 14%/năm. Khi đó, các ngân hàng khi không vay được bên ngoài và thiếu thanh khoản thì đến NHNN, sẽ được cho vay ở mức 14%/năm, không phải "phá rào".
