Thu nhập 1 triệu đồng/tháng đã lỗi thời
Theo khoản 3, Điều 47 của dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Thuế thu nhập cá nhân đang được lấy ý kiến rộng rãi, người phụ thuộc phải đáp ứng một số điều kiện nhất định.
Cụ thể, theo điểm a khoản 3 Điều 47 của dự thảo Nghị định, người trong độ tuổi lao động phải đồng thời thỏa mãn các điều kiện: không có khả năng lao động, không có thu nhập hoặc có thu nhập bình quân tháng trong năm từ tất cả các nguồn không vượt quá mức do Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định.
Với người ngoài độ tuổi lao động, tại điểm b khoản 3 Điều 47 quy định, người ngoài độ tuổi lao động chỉ cần không có thu nhập hoặc có thu nhập bình quân tháng trong năm từ tất cả các nguồn không vượt quá mức quy định nêu trên.
Theo quy định đang áp dụng hiện nay, ngưỡng thu nhập để xác định cả hai nhóm đối tượng này là không quá 1 triệu đồng/tháng. Quy định này cho thấy, về bản chất, tiêu chí xác định người phụ thuộc hiện nay đang đặt trọng tâm vào hai yếu tố: khả năng lao động và mức thu nhập. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là ngưỡng thu nhập lại được ấn định ở mức rất thấp - chỉ 1 triệu đồng/tháng - khiến phạm vi người được coi là “phụ thuộc” bị thu hẹp đáng kể.
Với người trong độ tuổi lao động, quy định gần như loại trừ phần lớn trường hợp trong thực tế. Bởi lẽ, chỉ cần có một khoản thu nhập nhỏ vượt ngưỡng, hoặc vẫn còn khả năng lao động, dù không ổn định, cũng có thể không đủ điều kiện được tính là người phụ thuộc. Điều này chưa phản ánh đúng thực tế khi nhiều người tuy có việc làm nhưng thu nhập bấp bênh, không đủ tự trang trải cuộc sống.
Trong khi đó, với người ngoài độ tuổi lao động, điều kiện có phần “dễ thở” hơn, nhưng vẫn vướng ở bài toán thu nhập. Trong bối cảnh chi phí sinh hoạt ngày càng tăng, mức 1 triệu đồng/tháng gần như không còn ý nghĩa trong việc đánh giá khả năng tự chủ tài chính. Một người cao tuổi có khoản thu nhập nhỏ từ lương hưu hoặc trợ cấp, dù không đủ sống, vẫn có thể bị loại khỏi diện người phụ thuộc.
Từ góc độ chính sách, ngưỡng thu nhập thấp như hiện nay đặt ra yêu cầu phải cập nhật lại mức thu nhập cho phù hợp với thực tiễn. Nếu mức này không được điều chỉnh, quy định này có thể dẫn đến tình trạng nhiều trường hợp thực sự cần được hỗ trợ lại không được ghi nhận, làm giảm ý nghĩa của chính sách giảm trừ gia cảnh trong việc chia sẻ gánh nặng thuế với người nộp thuế.
Bộ Tài chính đề xuất, mức thu nhập bình quân tháng trong năm từ tất cả các nguồn thu nhập của người phụ thuộc, bao gồm vợ hoặc chồng không có khả năng lao động; bố, mẹ đã hết tuổi lao động hoặc không có khả năng lao động; những người khác không nơi nương tựa mà người nộp thuế phải trực tiếp nuôi dưỡng không vượt 3 triệu đồng/tháng.
Ông Lê Văn Hải, Phó trưởng Ban pháp chế, Cục Thuế, Bộ Tài chính cho rằng, thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam đã tăng đáng kể trong những năm qua, song sự phân hóa thu nhập giữa các nhóm dân cư vẫn tồn tại. Đặc biệt, khu vực phi chính thức và lao động tự do có thu nhập biến động, khó phản ánh đầy đủ qua các tiêu chí định lượng đơn giản.
Cùng với đó, quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh. Tỷ lệ người cao tuổi tăng lên kéo theo nhu cầu chăm sóc, phụng dưỡng trong gia đình ngày càng lớn. Nhiều người cao tuổi có nguồn thu nhập nhất định nhưng không đủ để đảm bảo cuộc sống độc lập, vẫn phụ thuộc vào con cháu.
Đối với thanh niên, quá trình học tập kéo dài hơn, chi phí giáo dục tăng cao, khiến nhiều trường hợp dù có thu nhập từ làm thêm vẫn chưa đạt mức tự chủ tài chính. Những biến đổi này cho thấy ranh giới giữa người “có thu nhập” và người “không có thu nhập” không còn phản ánh đúng bản chất phụ thuộc.
Trong khi đó, quy định hiện hành tại Việt Nam chủ yếu dựa trên tiêu chí thu nhập và danh mục đối tượng cố định. Cách tiếp cận này đơn giản, dễ áp dụng nhưng bộc lộ hạn chế trong bối cảnh xã hội thay đổi nhanh.
“Ngưỡng thu nhập cứng không phản ánh sự khác biệt về chi phí sinh hoạt giữa các vùng, miền. Tiêu chí “có thu nhập” chưa phân biệt mức độ đủ sống, dẫn đến việc loại trừ những trường hợp phụ thuộc thực tế. Ngoài ra, danh mục đối tượng chưa bao quát hết các quan hệ phụ thuộc mới phát sinh trong xã hội hiện đại”, ông Hải nói.
Đề xuất nâng ngưỡng thu nhập phù hợp với thực tế
Trước bất cập về ngưỡng thu nhập theo quy định hiện hành, để phù hợp với tình hình thực tế, nhiều chuyên gia cho rằng, cần thiết kế lại ngưỡng thu nhập của người phụ thuộc cho sát thực tế hơn. Thêm vào đó là áp dụng đồng thời, linh hoạt nhiều tiêu chí.
Theo ông Lê Văn Hải, kinh nghiệm từ các nước thuộc OECD cho thấy, việc xác định người phụ thuộc không chỉ dựa vào một ngưỡng thu nhập “cứng”. Thay vào đó, các quốc gia thường kết hợp nhiều yếu tố như mức sống tối thiểu, tình trạng học tập, sức khỏe và mối quan hệ gia đình. Từ đó chính sách sẽ phản ánh đúng hơn những trường hợp phụ thuộc trên thực tế.
Tại một số quốc gia châu Á có điều kiện tương đồng với Việt Nam, tiêu chí này cũng được thiết kế theo hướng “mở”, vừa có yếu tố định lượng (thu nhập), vừa có yếu tố định tính (khả năng tự chủ tài chính). Chẳng hạn, ngưỡng thu nhập thường được gắn với mức lương tối thiểu hoặc chi phí sinh hoạt cơ bản, đồng thời cơ quan thuế có quyền xem xét các trường hợp đặc thù.
“Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, tính linh hoạt và khả năng cập nhật theo thời gian là yếu tố then chốt để bảo đảm chính sách phù hợp với thực tiễn”, ông Hải nhấn mạnh.
Từ đó, ông Hải đề xuất cần thay đổi theo hướng không chỉ dựa vào thu nhập, mà phải đánh giá cả khả năng tự chủ tài chính của cá nhân. Ngưỡng thu nhập nên được xây dựng dựa trên mức sống tối thiểu và có cơ chế điều chỉnh định kỳ, thay vì “đóng khung” trong thời gian dài.
Bên cạnh đó, cần bổ sung các tiêu chí như tình trạng sức khỏe, học tập, khả năng lao động để nhận diện đúng những người thực sự phụ thuộc; đồng thời cho phép cơ quan thuế linh hoạt xem xét các trường hợp đặc thù dựa trên hồ sơ, chứng từ, kết hợp với ứng dụng công nghệ để kiểm soát rủi ro. Việc gắn tiêu chí người phụ thuộc với các chính sách an sinh xã hội khác cũng được xem là cần thiết để bảo đảm tính thống nhất.
Ở góc độ cụ thể hơn, ông Nguyễn Văn Được, Tổng giám đốc Công ty TNHH Kế toán và Tư vấn thuế Trọng Tín cho rằng, hiện nay mức lương cơ sở đang ở khoảng 2,34 triệu đồng/tháng, trong khi chuẩn nghèo khu vực đô thị xác định hộ nghèo có thu nhập khoảng 2 triệu đồng/người/tháng và dự kiến tăng lên 2,8 triệu đồng từ năm 2027.
“Nếu một người có thu nhập 2-2,5 triệu đồng/tháng ở đô thị thì rõ ràng vẫn rất khó tự đảm bảo cuộc sống, nhưng theo ngưỡng 1 triệu đồng hiện nay lại không được tính là người phụ thuộc”, ông Được dẫn ví dụ.
Từ thực tế đó, ông Được đề xuất có thể nâng ngưỡng thu nhập lên tương ứng với lương cơ sở (khoảng 2,34 triệu đồng) hoặc tiệm cận chuẩn nghèo đô thị (2,8 triệu đồng). Về lâu dài, nên thiết kế cơ chế “thả nổi”, tức là tự động điều chỉnh theo các chỉ số kinh tế - xã hội, nhằm tránh tình trạng chính sách nhanh chóng lạc hậu so với thực tiễn.
Tại dự thảo Nghị định và Thông tư hướng dẫn Luật Thuế thu nhập cá nhân đang được lấy ý kiến rộng rãi, Bộ Tài chính đề xuất quy định về mức thu nhập làm căn cứ xác định người phụ thuộc mà người nộp thuế thu nhập cá nhân được áp dụng giảm trừ như sau:
Mức thu nhập bình quân tháng trong năm từ tất cả các nguồn thu nhập của người phụ thuộc không vượt quá mức do Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định, bao gồm con thành niên đang học đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp hoặc học nghề; vợ hoặc chồng không có khả năng lao động; bố, mẹ đã hết tuổi lao động hoặc không có khả năng lao động; những người khác không nơi nương tựa mà người nộp thuế phải trực tiếp nuôi dưỡng không vượt quá 3 triệu đồng/tháng.
Để đảm bảo đúng đối tượng, dự thảo Thông tư quy định, người nộp thuế chịu trách nhiệm về việc xác định người phụ thuộc không có thu nhập, hoặc có thu nhập bình quân tháng trong năm từ tất cả các nguồn thu nhập không vượt quá mức quy định (3 triệu đồng/tháng) và có trách nhiệm kê khai đúng, trung thực thu nhập của người phụ thuộc. Trường hợp trong quá trình thực hiện cơ quan thuế phát hiện kê khai không đúng sẽ bị xử lý theo quy định của pháp luật.