Nâng hiệu quả giám sát để tiệm cận chuẩn nâng hạng

Giám sát giao dịch liên thị trường cho phép phát hiện sớm các hành vi bất thường có thể “chuyển tải” qua nhiều phân khúc

Chuẩn hóa khái niệm, mở rộng giám sát giao dịch liên thị trường

Một nội dung nổi bật của Thông tư 138 là việc chuẩn hóa và làm rõ hệ thống khái niệm phục vụ công tác giám sát. Thông tư phân biệt rõ giữa “giao dịch bất thường” và “giao dịch nghi vấn”. Theo đó, giao dịch bất thường là các giao dịch chạm tới các tiêu chí cảnh báo trong hệ thống tiêu chí giám sát do Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam ban hành; trong khi giao dịch nghi vấn là các giao dịch bất thường đã được phân tích, đánh giá và xác định có dấu hiệu vi phạm các quy định của pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán.

TS. Phạm Tiến Đạt , Viện Chính sách và Chiến lược Tài chính Bộ Tài chính

Việc tách bạch hai khái niệm này có ý nghĩa quan trọng cả về mặt pháp lý lẫn nghiệp vụ. Không phải mọi giao dịch “bất thường” đều mặc nhiên là vi phạm; chỉ khi trải qua quá trình phân tích, sàng lọc và xuất hiện dấu hiệu vi phạm thì mới được xác định là “nghi vấn”. Cách tiếp cận này góp phần nâng cao tính khách quan của hoạt động giám sát, giảm nguy cơ áp dụng các biện pháp can thiệp cứng nhắc, đồng thời khuyến khích nâng cao chất lượng phân tích tại các tuyến giám sát, từ thành viên giao dịch đến Sở giao dịch.

Đáng chú ý, Thông tư 138 lần đầu tiên quy định rõ nội dung “giám sát giao dịch liên thị trường”, bao gồm giám sát mối liên hệ giữa giao dịch trên thị trường cơ sở với thị trường phái sinh và giao dịch chứng quyền có bảo đảm. Việc chính thức hóa nội dung này cho thấy, phạm vi giám sát được mở rộng theo hướng tổng thể, liên thông, phù hợp với cấu trúc sản phẩm ngày càng đa dạng và nguy cơ thao túng có thể “chuyển tải” qua nhiều phân khúc. Trong bối cảnh giao dịch và vị thế có thể dịch chuyển giữa các thị trường, cách tiếp cận liên thị trường giúp tăng khả năng phát hiện sớm các hành vi bất thường, hỗ trợ truy vết chuỗi giao dịch và nâng cao hiệu quả phối hợp xử lý.

Phân định rõ trách nhiệm, nâng hiệu lực tổ chức giám sát

Thông tư 138 không phải là “điều kiện đủ” cho nâng hạng, nhưng là cải tiến pháp lý mang tính nền tảng, góp phần nâng hiệu quả giám sát và tính toàn vẹn của thị trường chứng khoán.

Thông tư 138 bổ sung Điều 3a về nguyên tắc tổ chức công tác giám sát giao dịch chứng khoán, qua đó lần đầu tiên xác lập rõ ràng các nguyên tắc nền tảng cho hoạt động giám sát. Theo quy định mới, công tác giám sát giao dịch phải được thực hiện thống nhất, thường xuyên, liên tục, kịp thời và có sự phối hợp chặt chẽ giữa Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam, các Sở giao dịch chứng khoán, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam, cùng các thành viên giao dịch.

Không chỉ mang ý nghĩa định hướng chính sách, việc bổ sung các nguyên tắc này còn tạo cơ sở pháp lý cho việc thiết kế mô hình quản trị giám sát theo hướng phân tầng trách nhiệm. Trên thực tế, một hệ thống giám sát hiệu quả đòi hỏi nguyên tắc “đúng người, đúng việc, đúng thẩm quyền”, thay vì chồng chéo trách nhiệm dẫn tới phản ứng chậm và khó quy trách nhiệm khi xảy ra vi phạm. Thông tư 138 làm rõ vai trò của từng chủ thể trong chuỗi giám sát: từ giám sát tại cấp thành viên giao dịch, giám sát trực tiếp tại các Sở giao dịch, vai trò tổng hợp, điều phối ở cấp Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam, đến giám sát, yêu cầu giải trình và xử lý ở cấp Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

Cùng với đó, Thông tư 138 sửa đổi, bổ sung nhiều quy định liên quan đến trách nhiệm và thẩm quyền của các cơ quan trong hệ thống. Đối với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Thông tư làm rõ vai trò là cơ quan chủ trì thực hiện và tổ chức giám sát giao dịch chứng khoán, có thẩm quyền yêu cầu báo cáo, giải trình, cung cấp thông tin, đưa ra cảnh báo và xử lý vi phạm theo quy định. Đối với Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam và các Sở giao dịch chứng khoán, Thông tư nhấn mạnh trách nhiệm giám sát trực tiếp hoạt động giao dịch, giám sát liên thị trường, xây dựng và vận hành hệ thống tiêu chí giám sát, xác định và báo cáo các giao dịch nghi vấn. Việc phân định rõ giữa giám sát trực tiếp tại các Sở giao dịch và vai trò tổng hợp, điều phối ở cấp Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam góp phần tăng tính minh bạch và hạn chế trùng lặp trong thực thi.

Đối với Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam, Thông tư 138 bổ sung và làm rõ trách nhiệm giám sát đối với các nội dung liên quan đến bù trừ, thanh toán, giới hạn vị thế và ký quỹ, đặc biệt trên thị trường chứng khoán phái sinh. Đây được xem là “lớp an toàn hệ thống” nhằm phòng ngừa rủi ro lan truyền: nếu giám sát giao dịch tập trung vào hành vi và tuân thủ, thì giám sát bù trừ - thanh toán tập trung vào kỷ luật ký quỹ và quản trị rủi ro đối tác, qua đó giúp thị trường vận hành an toàn hơn trong bối cảnh quy mô và mức độ đòn bẩy ngày càng gia tăng.

Chuẩn hóa dữ liệu và giám sát tuân thủ theo chuẩn nâng hạng

Năng lực giám sát và hiệu lực thực thi quy tắc là nền tảng để duy trì niềm tin của nhà đầu tư, đặc biệt khi dòng vốn quốc tế tham gia sâu hơn.

Thông tư 138 tăng cường các yêu cầu về dữ liệu và chuẩn hóa chế độ báo cáo giám sát, thể hiện rõ định hướng giám sát dựa trên dữ liệu (data-driven supervision). Thông tư quy định cụ thể các loại báo cáo ngày, tuần, tháng và năm; nội dung báo cáo; hình thức báo cáo bằng văn bản điện tử cũng như yêu cầu lưu trữ dữ liệu. Dữ liệu phục vụ giám sát bao gồm dữ liệu sổ lệnh, giao dịch khớp lệnh, giao dịch thỏa thuận; cùng với dữ liệu về vị thế mở, ký quỹ, giới hạn vị thế và thông tin tài khoản nhà đầu tư.

Về mặt vận hành, việc chuẩn hóa dữ liệu và quy trình trao đổi số giúp tăng khả năng truy vết, phân tích hành vi và cảnh báo sớm. Khi thị trường mở rộng nhanh, việc chỉ dựa vào kiểm tra thủ công hoặc xử lý theo từng vụ việc riêng lẻ sẽ khó theo kịp nhịp giao dịch. Một nền tảng dữ liệu chuẩn hóa, liên tục và có tính hệ thống là điều kiện cần thiết để phát triển các công cụ phân tích rủi ro, mô hình cảnh báo và cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các tuyến giám sát. Đây cũng là cơ sở để nâng cao chất lượng báo cáo, bảo đảm tính nhất quán trong giám sát và giảm độ trễ trong xử lý các tình huống bất thường.

Song song với giám sát giao dịch, Thông tư 138 sửa đổi, bổ sung các quy định về giám sát tuân thủ trên cơ sở kế thừa Thông tư 06/2022/TT-BTC. Theo đó, phạm vi giám sát tuân thủ của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đối với Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam, các Sở giao dịch chứng khoán và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam được làm rõ và mở rộng, bao gồm cả giám sát hoạt động nghiệp vụ, công bố thông tin, quản lý rủi ro và kiểm soát nội bộ. Việc mở rộng này góp phần hoàn thiện cơ chế giám sát hai tầng, trong đó giám sát giao dịch và giám sát tuân thủ bổ trợ lẫn nhau: vừa theo dõi hành vi giao dịch cụ thể, vừa bảo đảm các tổ chức vận hành thị trường duy trì chuẩn mực quản trị, kiểm soát nội bộ và kỷ luật vận hành.

Đặt trong bối cảnh nâng hạng thị trường, các cải tiến của Thông tư 138 có ý nghĩa trực tiếp đối với việc củng cố “tính toàn vẹn của thị trường” (market integrity) và năng lực giám sát. Theo FTSE Russell, Việt Nam được tái phân loại từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp trong bộ chỉ số FTSE Global Equity Index Series, dự kiến có hiệu lực từ kỳ rà soát tháng 9/2026, với điều kiện đánh giá tạm thời tại kỳ rà soát tháng 3/2026. Trong logic đánh giá của các tổ chức phân loại thị trường, năng lực giám sát và hiệu lực thực thi các quy tắc là nền tảng để duy trì niềm tin của nhà đầu tư, đặc biệt trong bối cảnh dòng vốn quốc tế tham gia ngày càng sâu rộng.

Thứ nhất, giám sát giao dịch liên thị trường tạo điều kiện theo dõi mối liên hệ giữa thị trường cơ sở, phái sinh và chứng quyền có bảo đảm, qua đó tăng khả năng phát hiện sớm các hành vi thao túng hoặc sử dụng thông tin nội bộ theo cách “phân tán” qua nhiều phân khúc.

Thứ hai, các nguyên tắc tổ chức giám sát (thống nhất, liên tục, kịp thời, phối hợp) cùng với việc phân định rõ vai trò giữa Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, các Sở giao dịch và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam góp phần nâng cao chất lượng quản trị giám sát, giảm chồng chéo và tăng trách nhiệm giải trình.

Thứ ba, các yêu cầu về dữ liệu và báo cáo chuẩn hóa tạo nền tảng cho giám sát dựa trên dữ liệu, hỗ trợ truy vết và nâng cao năng lực cảnh báo sớm.

Thứ tư, việc mở rộng giám sát tuân thủ giúp bảo đảm các tổ chức vận hành thị trường duy trì chuẩn mực quản lý rủi ro và kiểm soát nội bộ, tạo sự nhất quán trong vận hành và nâng cao độ tin cậy của cơ chế minh bạch.

Thông tư 138 không phải là “điều kiện đủ” cho việc nâng hạng thị trường, nhưng là một cải tiến pháp lý mang tính nền tảng, góp phần nâng cao hiệu quả giám sát, tăng cường tính toàn vẹn và mức độ minh bạch của thị trường chứng khoán. Trong giai đoạn chuẩn bị cho các kỳ rà soát của các tổ chức phân loại thị trường, việc triển khai thực chất các yêu cầu về giám sát liên thị trường, chuẩn hóa dữ liệu và phối hợp giám sát theo Thông tư 138 sẽ giúp củng cố kết quả cải cách, giảm rủi ro lệch chuẩn trong vận hành và gia tăng sức hấp dẫn của thị trường đối với dòng vốn dài hạn.

Sự ra đời của Thông tư 138 đánh dấu một bước hoàn thiện quan trọng của khung pháp lý về giám sát giao dịch và giám sát tuân thủ trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Những sửa đổi, bổ sung trong Thông tư phản ánh sự chuyển biến trong tư duy giám sát theo hướng toàn diện, liên thông và dựa trên dữ liệu; đồng thời làm rõ các nguyên tắc tổ chức và cơ chế phối hợp trách nhiệm giữa các chủ thể liên quan.

Trong bối cảnh thị trường bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu ngày càng cao về minh bạch và kỷ luật, các cải tiến này góp phần nâng cao năng lực phát hiện, cảnh báo và xử lý các giao dịch nghi vấn, tăng cường an toàn hệ thống thông qua giám sát bù trừ - thanh toán và củng cố chuẩn mực vận hành thông qua giám sát tuân thủ. Đây cũng là những nền tảng quan trọng để thị trường chứng khoán Việt Nam tiệm cận các chuẩn mực quốc tế về tính toàn vẹn, hỗ trợ tiến trình nâng hạng và thu hút dòng vốn đầu tư dài hạn.

TS. Phạm Tiến Đạt
Viện Chính sách và Chiến lược Tài chính Bộ Tài chính