AI không đến với nghề báo như một “kẻ xâm lăng”.
Trong khoảng lặng đó, có một sự hiện diện mới mà nhiều người bắt đầu cảm nhận rõ hơn: Trí tuệ nhân tạo - AI. Không ồn ào, không chiếm chỗ, nhưng ngày càng quen thuộc. Có người đã dùng AI để rà soát tài liệu, có người nhờ AI gợi ý cấu trúc bài viết, có người đơn giản chỉ thử trò chuyện để kiểm tra xem “nó biết đến đâu”.
Sự xuất hiện của AI trong nghề báo khiến khá nhiều người tò mò, hào hứng nhưng cũng không ít người băn khoăn, lo lắng như một số ngành nghề khác: Liệu AI có viết thay con người? Liệu những bản tin, bài phân tích, thậm chí cả những bài bình luận kinh tế rồi sẽ được tạo ra bởi máy móc? Và khi đó, nhà báo sẽ đứng ở đâu trong guồng quay công nghệ ngày càng nhanh ấy?
Công nghệ mới và nỗi lo cũ
Không phải đến khi AI xuất hiện, nghề báo mới đối diện với câu hỏi về sự tồn tại của mình. Trong dòng chảy phát triển của công nghệ, nỗi lo ấy đã nhiều lần quay trở lại. Khi internet bùng nổ, từng có dự đoán rằng, báo in sẽ biến mất.
Khi mạng xã hội lan rộng, không ít ý kiến cho rằng, nhà báo sẽ bị lấn át bởi người dùng mạng. Khi quyền đưa thông tin đến công chúng dần được trao cho các thuật toán trên nền tảng số, lại xuất hiện nỗi lo rằng, báo chí sẽ đánh mất vai trò dẫn dắt.
Thế nhưng, thực tế đã cho thấy một diễn biến khác. Báo chí không biến mất. Nghề báo chỉ thay đổi cách làm để thích nghi với thời đại. Từ báo in sang báo điện tử; từ đưa tin một chiều sang tương tác đa chiều; từ việc chạy theo tốc độ sang nhấn mạnh chiều sâu, phân tích và trách nhiệm xã hội.
Mỗi làn sóng công nghệ đi qua đều buộc nhà báo phải tự điều chỉnh mình, nhưng đồng thời cũng mở ra những không gian nghề nghiệp mới. Công nghệ, vì thế, không xóa bỏ nhà báo, mà đặt người làm nghề trở lại với câu hỏi cốt lõi: Giá trị thật sự của nghề báo nằm ở đâu?
Nếu coi phòng biên tập là một “xưởng lao động trí tuệ”, thì AI giống như một đồng nghiệp mới vừa gia nhập, không có những tuyên bố lớn. Sự hiện diện của AI lặng lẽ hơn, kín đáo hơn, thông qua những công việc rất đời thường: Đọc nhanh một báo cáo dài hàng trăm trang, tóm lược thông tin nền cho một chủ đề phức tạp, hay gợi ý một cách diễn đạt khác cho một đoạn văn đang bí…
Trên thực tế, ngày càng nhiều nhà báo đã sử dụng AI ở những công đoạn nhất định: Rà soát thông tin nền trước khi phỏng vấn, tổng hợp báo cáo tài chính, phân tích số liệu, gợi ý dàn ý cho bài viết dài. Những việc vốn tốn nhiều thời gian và dễ gây mệt mỏi, nay được xử lý nhanh hơn.
Nhờ đó, nhà báo có thêm thời gian cho phần việc quan trọng nhất của nghề: Đi thực tế, gặp nhân vật, đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và suy ngẫm. Đó là những phần việc mà AI không thể thay thế.
Chính sự lặng lẽ ấy khiến AI vừa khơi gợi tò mò, vừa tạo ra dè chừng trong giới làm báo. Có người xem AI như một công cụ tiện ích giúp công việc nhẹ đi, cũng có người nhìn nó bằng ánh mắt nghi ngại. Nỗi lo “bị thay thế” - vốn đã nhiều lần xuất hiện trong lịch sử nghề báo - lại được nhắc tới như một phản xạ quen thuộc trước mỗi bước ngoặt công nghệ.
Không chỉ trong các phòng biên tập, mà cả trong những cuộc trò chuyện nghề nghiệp ở tầm quốc tế, cách nhìn về AI trong báo chí cũng đang dần trở nên điềm tĩnh hơn.
Tại Hội nghị thượng đỉnh BRIDGE 2025 diễn ra vào cuối năm 2025, các nhà quản lý và nhà báo cùng chia sẻ một nhận thức chung: Trong tòa soạn, AI phù hợp nhất với những công việc lặp lại, xử lý dữ liệu lớn và hỗ trợ kỹ thuật, còn vai trò trung tâm của nhà báo vẫn nằm ở điều tra, kể chuyện, lựa chọn góc nhìn và đưa ra các phán đoán mang tính đạo đức.
Nhìn từ góc độ đó, có thể thấy, AI không đến với nghề báo như một “kẻ xâm lăng”. AI xuất hiện như một lớp công nghệ mới, buộc người làm nghề phải học cách thích ứng thêm một lần nữa.
Và đến thời điểm này, AI dù mạnh đến đâu vẫn chưa “soán ngôi” các nhà báo ở những năng lực cốt lõi: Đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, lựa chọn góc nhìn và chịu trách nhiệm xã hội cho mỗi con chữ được công bố.
Nỗi sợ thật sự không nằm ở AI
Có thể ví AI như một chiếc xe mới trong hành trình làm báo. Dữ liệu là nhiên liệu, còn nhà báo là người cầm lái. Xe có hiện đại đến đâu, nhiên liệu có dồi dào đến mấy, nhưng nếu người lái không biết điều khiển, chuyến đi cũng không thể suôn sẻ. Ngược lại, một người lái giỏi, biết tận dụng công cụ sẽ đi xa hơn, nhanh hơn và an toàn hơn.
Điều đáng lo, vì thế, không phải là AI sẽ “cướp” nghề báo, mà là người làm báo từ chối học cách làm việc cùng AI. Trong mọi cuộc cách mạng công nghệ, những người bị bỏ lại phía sau hiếm khi vì công nghệ quá mạnh, mà thường vì họ không kịp thay đổi tư duy. Lịch sử đã nhiều lần chứng minh điều đó, từ khi máy in xuất hiện, đến khi internet và mạng xã hội bùng nổ.
AI cũng không nằm ngoài quy luật ấy. Đây là công nghệ “dễ làm quen, nhưng khó làm chủ”. Việc biết đặt vài câu hỏi, nhờ AI viết thử vài đoạn văn, hay chỉnh sửa một bản thảo còn dang dở… không đồng nghĩa với việc đã khai thác được giá trị thực sự của nó.
Nếu không có phương pháp học tập và luyện tập đều đặn, AI sẽ chỉ dừng lại ở mức một công cụ thú vị, tạo ra cảm giác mới mẻ ban đầu rồi nhanh chóng bị bỏ quên, thay vì trở thành một trợ thủ nghề nghiệp đúng nghĩa.
Với nghề báo, thách thức này thậm chí còn lớn hơn. Bởi báo chí không chỉ là nghề sáng tạo nội dung, mà còn là một thiết chế xã hội. Mỗi thông tin được công bố không chỉ cần nhanh, mà còn phải chính xác, có bối cảnh và mang hàm ý trách nhiệm. AI có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu, gợi ý cấu trúc hay giúp rà soát lỗi, nhưng không thể thay nhà báo đứng ra chịu trách nhiệm trước công chúng cho mỗi con chữ được đăng tải.
Trong lĩnh vực báo chí kinh tế - tài chính, câu chuyện về AI hiện lên rõ nét hơn nữa. Đây là lĩnh vực làm việc với lượng dữ liệu khổng lồ: Báo cáo tài chính dày hàng trăm trang, số liệu vĩ mô biến động liên tục, thống kê ngành chồng chéo, xu hướng thị trường thay đổi nhanh chóng. AI có thể giúp nhà báo “đọc” dữ liệu nhanh hơn, phát hiện những điểm bất thường, những mối liên hệ mà mắt thường hoặc phương pháp thủ công khó nhận ra trong thời gian ngắn.
Tuy nhiên, dữ liệu không tự nói lên tất cả. Những con số chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trong bối cảnh chính sách, chu kỳ kinh tế, chiến lược doanh nghiệp và tâm lý thị trường.
Việc lựa chọn chi tiết nào cần nhấn mạnh, xu hướng nào mang tính bản chất, rủi ro nào đáng cảnh báo - đó vẫn là phần việc của nhà báo, người hiểu thị trường, hiểu doanh nghiệp và quan trọng hơn, hiểu độc giả của mình đang cần gì.
Khi AI được sử dụng đúng cách, nó không làm bài báo trở nên vô hồn hay lạnh lẽo. Ngược lại, AI có thể giúp bài báo kinh tế trở nên sắc sảo hơn, minh bạch hơn và có giá trị tham khảo cao hơn. Nhờ AI, nhà báo có thêm thời gian để suy nghĩ, đối chiếu, kiểm chứng và đào sâu những vấn đề cốt lõi - những phần việc tạo nên giá trị bền vững của nghề.
Cách người làm báo tiếp cận AI, suy cho cùng, cũng phản ánh cách xã hội bước vào kỷ nguyên số. Nếu nhà báo nhìn AI bằng nỗi sợ, xã hội rất dễ lan truyền những lo lắng mơ hồ và cảm giác bị công nghệ đe dọa. Nhưng nếu nhà báo hiểu AI, sử dụng nó một cách tỉnh táo và có trách nhiệm, báo chí có thể đóng vai trò quan trọng trong việc giải thích, dẫn dắt và định hình nhận thức xã hội về công nghệ mới.
Ở góc độ đó, nhà báo không chỉ là người sử dụng AI, mà còn là người góp phần “bình dân hóa” tri thức công nghệ - giúp công chúng hiểu rằng AI là công cụ, không phải định mệnh; là phương tiện, không phải người cầm lái.
Xuân đến, năm mới mở ra. Những bản thảo mới sẽ được viết, những câu chuyện mới sẽ được kể. Trong phòng biên tập, “đồng nghiệp mới” mang tên AI vẫn ở đó - lặng lẽ, không đòi hỏi được ghi tên, luôn sẵn sàng hỗ trợ. Người quyết định viết gì, viết cho ai và viết với trách nhiệm nào… vẫn là con người. Chính nhà báo mới là người cầm bút, đặt câu hỏi và chịu trách nhiệm trước xã hội.
AI không lấy đi nghề báo. Chỉ những người làm báo từ chối thay đổi mới tự làm mình đứng ngoài dòng chảy của nghề.
