Chuyên gia đề xuất cần mở rộng thẩm quyền cho HĐND, UBND và Chủ tịch UBND TP.HCM trong các lĩnh vực quy hoạch, tổ chức bộ máy, đầu tư, quản lý đô thị, ban hành cơ chế đặc thù và thử nghiệm chính sách mới.
Tại Hội thảo tham vấn ý kiến chuyên gia, nhà khoa học, trí thức tiêu biểu về Dự thảo dự án Luật Đô thị đặc biệt do UBND TP.HCM tổ chức sáng 22/5, TS. Trần Du Lịch cho rằng, TP.HCM đang cần một hệ thống phân cấp, phân quyền toàn diện để giải quyết căn bản những nút thắt thể chế đã tồn tại hàng chục năm qua.
Theo TS Lịch, đây là cơ hội hiếm có để xây dựng một mô hình thể chế mới theo tinh thần phân quyền rõ ràng, thay vì tiếp tục duy trì cơ chế phân cấp. Đặc biệt, những cơ chế đặc thù đã được quy định tại các nghị quyết của Quốc hội như Nghị quyết 98, 188, 222 hay 260 cần được luật hóa để bảo đảm tính ổn định lâu dài.
Với dự thảo Luật, ông Lịch kiến nghị những vấn đề mang tính chất phân quyền, nếu không thuộc phạm trù an ninh quốc gia, đối ngoại hay tôn giáo, thì nên lựa chọn đưa vào dự thảo Luật; trong đó Quốc hội và Chính phủ cần giao quyền trực tiếp cho chính quyền TP.HCM, đặc biệt là Chủ tịch UBND Thành phố.
Theo TS Trần Du Lịch, cần chấm dứt cơ chế lồng ghép công vụ giữa Trung ương và địa phương, phân định dứt khoát đâu là việc của địa phương, đâu là việc của Trung ương, tránh tình trạng phải thực hiện cơ chế "xin - cho".
Về tài chính, ông đề xuất ngân sách địa phương phải được quy định rạch ròi. Nguồn thu của ngân sách địa phương gồm 2 khoản, tất cả khoản thu của ngân sách địa phương được hưởng theo Luật ngân sách; những khoản thu riêng do HĐND Thành phố đặt ra, không nằm trong danh mục chung của Nhà nước; các khoản trợ cấp của trung ương (nếu có).
Đối với loại thứ nhất là ngân sách địa phương, HĐND Thành phố quyết định các khoản chi và phương thức chi. Chính quyền Thành phố tự chủ thu - chi ngân sách địa phương theo nguyên tắc đã là ngân sách của địa phương thì mức chi, hay quy mô dự án, dù lớn đến đâu cũng do HĐND Thành phố quyết định.
Còn các khoản chi do trung ương hỗ trợ như các chương trình quốc gia, hỗ trợ đầu tư hạ tầng… dù chỉ có 1 đồng cũng do trung ương quyết định và theo quy định của Bộ Tài chính.
TS. Trần Du Lịch cũng đề xuất trao quyền cho HĐND TP.HCM quyết định tổ chức bộ máy hành chính, đơn vị sự nghiệp và chế độ công vụ của chính quyền địa phương hai cấp; đồng thời chuyển vai trò của các sở từ cơ quan tham mưu sang cơ quan thực hiện chức năng quản lý nhà nước theo ngành, tương tự mô hình các cục ở Trung ương.
Do vậy, nếu luật mới giúp cắt giảm quy trình trung gian, giảm gánh nặng hội họp, giấy tờ, hiệu quả công vụ sẽ được cải thiện đáng kể, tạo điều kiện để cán bộ tập trung nhiều hơn cho công việc chuyên môn.
TS. Lịch cũng kiến nghị giao thêm quyền cho TP.HCM trong quản lý, khai thác các nguồn lực lớn như doanh nghiệp nhà nước, công sản, đất đai; đồng thời cho phép Thành phố phát hành trái phiếu chính quyền địa phương được bảo đảm bằng chính ngân sách thành phố và giao dịch trên thị trường chứng khoán mà không cần Bộ Tài chính bảo lãnh.
Trong khi đó, TS. Huỳnh Thanh Điền, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành cho rằng dự thảo vẫn còn thiên về tư duy “phân quyền hành chính” hơn là “thiết kế thể chế vượt trội”, nên nhiều cơ chế mới dừng ở mức trao quyền linh hoạt mà chưa tạo được nền tảng đủ mạnh cho một mô hình đô thị cạnh tranh quốc tế.
Về kỹ thuật lập pháp, cần rà soát lại cách trình bày để bảo đảm ngắn gọn, rõ ràng và dứt khoát hơn. Nhiều điều khoản còn viết dài, mang tính diễn giải hoặc lặp ý, đặc biệt là các khoản có quá nhiều đoạn trong cùng một mục.
Đồng thời, nên tách rõ từng nguyên tắc, từng thẩm quyền và từng trách nhiệm thành các khoản, điểm độc lập; hạn chế văn phong giải thích mục tiêu trong nội dung quy phạm. Một số điều cũng cần làm rõ cơ quan có thẩm quyền ban hành hướng dẫn chi tiết, nhất là vai trò của HĐND và UBND Thành phố để tránh chồng chéo trong quá trình thực hiện.
Đối với lĩnh vực khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, TS. Huỳnh Thanh Điền đánh giá dự thảo đã tiếp cận đúng xu hướng khi đề cập đến dữ liệu đô thị, AI, sandbox công nghệ hay quỹ đầu tư mạo hiểm. Tuy nhiên, TP.HCM cần được trao quyền mạnh hơn để phát triển trung tâm dữ liệu, trung tâm AI tầm khu vực, thị trường dữ liệu, tài sản số và các mô hình tài chính công nghệ mới.
Ông cũng đề xuất bổ sung cơ chế bảo vệ rủi ro cho cán bộ và doanh nghiệp tham gia thử nghiệm công nghệ mới nhằm khuyến khích đổi mới sáng tạo và chấp nhận thất bại có kiểm soát.
Cùng quan điểm, GS.TS. Nguyễn Kỳ Phùng, Trưởng ban Ban Quản lý Khu Công nghệ cao TP.HCM đánh giá dự thảo Luật Đô thị đặc biệt thể hiện tư duy cải cách mạnh mẽ, chuyển từ mô hình quản lý đô thị truyền thống sang mô hình quản trị siêu đô thị hiện đại, trao quyền tự chủ cao hơn cho TP.HCM.
Theo ông, dự thảo đã mở rộng thẩm quyền cho HĐND, UBND và Chủ tịch UBND Thành phố trong các lĩnh vực quy hoạch, tổ chức bộ máy, đầu tư, quản lý đô thị, ban hành cơ chế đặc thù và thử nghiệm chính sách mới. Đặc biệt, việc cho phép TP.HCM áp dụng cơ chế khác với quy định hiện hành và chủ động xử lý nhiều vấn đề mà không phải xin ý kiến Trung ương được xem là bước tiến lớn về cải cách thể chế.
GS.TS. Nguyễn Kỳ Phùng đánh giá cao việc dự thảo đưa vào khái niệm “đô thị khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo”, cho thấy tư duy phát triển đã chuyển từ tăng trưởng dựa vào đất đai, hạ tầng sang tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và kinh tế số.
Tuy nhiên, theo ông, các nội dung liên quan đến khoa học công nghệ hiện vẫn thiếu chiều sâu và chưa hình thành hệ thống cơ chế đủ mạnh để tạo đột phá. Dự thảo chưa quy định rõ về dữ liệu đô thị, dữ liệu mở, chia sẻ dữ liệu liên thông, sandbox AI hay quản trị AI - những nền tảng cốt lõi của chuyển đổi số và đô thị thông minh.
“Để tạo lợi thế cạnh tranh quốc tế thực sự, dự thảo cần tiếp tục hoàn thiện mạnh hơn trong các lĩnh vực AI, dữ liệu, hạ tầng số, đổi mới sáng tạo, công nghệ chiến lược, sandbox công nghệ và phát triển nhân lực chất lượng cao”, ông nhấn mạnh.
