Càng trong những thời kỳ khó khăn, doanh nghiệp càng cần một “thuyền trưởng” giỏi
Biến số khó định lượng
Số liệu thống kê về tăng trưởng GDP quý III/2026 được giới kinh doanh chú ý không chỉ ở giá trị tuyệt đối, tăng 9,95% so với cùng kỳ năm trước, mà còn ở các lĩnh vực tăng trưởng dẫn đầu và có trọng số chủ lực. Theo đó, khu vực công nghiệp và xây dựng đứng số 1 với mức tăng 12,5%, đóng góp hơn một nửa trọng số. Điều này có nghĩa, tăng trưởng cao đạt được chủ yếu ở nhóm các tập đoàn tư nhân, doanh nghiệp lớn trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp, xuất khẩu. Trong khi đó, dự phóng về kết quả kinh doanh quý III của các doanh nghiệp niêm yết trên sàn HOSE, các công ty chứng khoán ước tính tăng trưởng lợi nhuận trung bình 25%, giảm tốc so với mức tăng 36% trong quý trước đó.
Thông điệp từ lãnh đạo Chính phủ nhấn mạnh về mục tiêu tăng trưởng cao trong 5 năm tới, riêng quý IV/2026 phải đạt 12% trở lên. Mục tiêu tăng trưởng cao hơn kéo theo yêu cầu doanh nghiệp phải đầu tư mạnh hơn, mở rộng quy mô, nâng sức cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị. Nhưng mặt bằng lãi suất, khả năng tiếp cận vốn, chi phí đầu vào, tỷ giá và các tiêu chuẩn thị trường lại thách thức hơn. Đây là những bài toán lớn với lãnh đạo các doanh nghiệp.
Trong vòng xoáy áp lực ấy, giới doanh nhân và các nhà đầu tư còn phải suy nghĩ nhiều hơn về rủi ro lãnh đạo và quản trị, qua những biến cố xảy ra ngay trong năm 2026 tại nhiều doanh nghiệp niêm yết.
Tại Công ty cổ phần Hóa chất Đức Giang (DGC), cơ quan điều tra đã khởi tố hàng loạt lãnh đạo của doanh nghiệp, trong đó có cha con ông Đào Hữu Huyền - nguyên Chủ tịch, Tổng giám đốc Công ty. DGC từng được thị trường đánh giá cao về hiệu quả kinh doanh và năng lực tạo tiền, nhưng cú sốc liên quan đến nhân sự cấp cao khiến thị giá cổ phiếu chịu tác động rất mạnh. Tính đến cuối tuần qua, thị giá cổ phiếu DGC đã giảm hơn 60% kể từ đỉnh.
Câu chuyện tại Công ty cổ phần Tập đoàn PC1 cũng tương tự. Sau đại hội cổ đông thường niên 2026, Chủ tịch Hội đồng quản trị Trịnh Văn Tuấn, Tổng giám đốc Vũ Ánh Dương cùng một số nhân sự cấp cao của Công ty bị khởi tố, tạm giam để điều tra các hành vi liên quan đến vi phạm quy định về kế toán và tham ô tài sản. PC1 sau đó đã khẳng định hoạt động quản trị, điều hành và sản xuất - kinh doanh vẫn được duy trì nhưng giá cổ phiếu “bốc hơi” 40% so với trước đó.
Câu chuyện PNJ lại mang một sắc thái khác. Sự việc xuất phát từ vụ án liên quan đến công ty con P-Lab và cựu lãnh đạo đơn vị này. PNJ khẳng định kim cương trong đường dây buôn lậu không đi vào hệ thống bán lẻ của Công ty, sau đó, cơ quan điều tra kết luận PNJ không liên quan đến vụ buôn lậu kim cương. Song thị trường phản ứng rất mạnh, thị giá cổ phiếu PNJ đã chia 4 lần kể từ đỉnh và hiện về dưới mốc 20.000 đồng/cổ phiếu…
Thực tế này cho thấy, rủi ro quản trị có thể làm thay đổi mức chiết khấu mà thị trường dành cho cổ phiếu của doanh nghiệp đó.
Rủi ro quản trị của một doanh nghiệp niêm yết không chỉ đến từ những người đứng đầu, mà còn đến từ chất lượng quản trị các công ty con, các mắt xích trong chuỗi giá trị và hệ thống kiểm soát mà ban lãnh đạo xây dựng.
“Tái cấu trúc” cách nhìn doanh nhân
Biến động lớn trên thị trường chứng khoán và doanh nghiệp khiến nhiều nhà đầu tư phải “tái cấu trúc” phương pháp đầu tư, chứ không chỉ tái cấu trúc danh mục cổ phiếu. Trước hết là tái cấu trúc cách nhìn về doanh nghiệp và người lãnh đạo doanh nghiệp.
Thực tế, không chỉ nhà đầu tư nhỏ, ngay cả những nhà đầu tư cá nhân có quy mô NAV lớn cũng chọn cổ phiếu theo cách khá đơn giản. Họ không nhất thiết đọc nhiều báo cáo tài chính, hay hiểu sâu mô hình kinh doanh của doanh nghiệp mục tiêu, mà chủ yếu chọn cổ phiếu vì tin vào người lãnh đạo, hay vị thế của lãnh đạo doanh nghiệp trong nền kinh tế. Các nhóm cổ phiếu thuộc hệ sinh thái của ông Phạm Nhật Vượng (Chủ tịch Vingroup), bà Nguyễn Thị Phương Thảo (Chủ tịch Vietjet), ông Nguyễn Văn Tuấn (Tổng giám đốc Tập đoàn Gelex), ông Nguyễn Đức Thụy (thành viên Hội đồng quản trị Sacombank), ông Vũ Văn Tiền (Chủ tịch ABBank)... được nhiều nhà đầu tư lựa chọn với lý do “doanh nghiệp được chọn để làm nhiều việc lớn”, “con chị đã tăng, con dì sẽ tiếp”...
Cách đầu tư này nhiều giai đoạn đã mang lại hiệu quả. Trên thực tế, một doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp tư nhân, có thể mang đậm dấu ấn của người sáng lập. Chiến lược, văn hóa, khẩu vị rủi ro, cách sử dụng vốn, cách tuyển dụng nhân sự, cách doanh nghiệp đối xử với cổ đông đều có thể bắt nguồn từ người đứng đầu. Một chủ tịch giỏi có thể tạo ra giá trị mà bảng cân đối kế toán chưa phản ánh đầy đủ.
Nhưng nhà đầu tư cũng cần nhìn thấy chiều ngược lại. Một người lãnh đạo có vấn đề có thể phá hủy giá trị mà doanh nghiệp mất hàng chục năm để tạo dựng. Đó là lý do yếu tố con người không nên bị loại khỏi mô hình định giá doanh nghiệp và nhà đầu tư cần định giá người lãnh đạo bằng dữ liệu, thay vì bằng cảm tính.
Qua những biến cố trên thị trường, một bộ phận nhà đầu tư đã “định giá” cả lãnh đạo doanh nghiệp khi xem xét cơ hội đầu tư vào một cổ phiếu nào đó. Bên cạnh những câu hỏi về doanh thu, lợi nhuận, P/E, dòng tiền, nợ vay, họ thường tìm hiểu về lãnh đạo nắm thực quyền tại doanh nghiệp, quan điểm phân chia lợi nhuận, quan điểm tạo ra giá trị, những lời hứa tại đại hội cổ đông, đặc biệt khi doanh nghiệp gặp khủng hoảng, cách người lãnh đạo phản ứng… Đặc biệt, vấn đề được quan tâm nhất là doanh nghiệp có thể vận hành nếu thiếu lãnh đạo đó hay không; doanh nghiệp có một hệ thống đủ mạnh để kiểm soát lãnh đạo hay không…
Nhà đầu tư Phạm Văn Hồng chia sẻ, ông quan tâm đến các yếu tố về quản trị doanh nghiệp, trong đó có yếu tố bền vững trước cả các chỉ số tài chính.
“Tôi hiểu doanh nghiệp, hiểu cách doanh nghiệp sử dụng và phân bổ vốn, hiểu hệ thống họ vận hành, tôi mới có thể chấp nhận một mức rủi ro nhất định để đầu tư”, ông chia sẻ.
Với gần 30 năm tham gia thị trường chứng khoán, ông Hồng đánh giá, càng trong những thời kỳ khó khăn, doanh nghiệp càng cần một “thuyền trưởng” giỏi và yêu cầu này rất quan trọng trong bối cảnh hiện nay.
Chính sách đang mở ra một chu kỳ phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng cao, thúc đẩy khu vực tư nhân, mở rộng thị trường, phát triển hạ tầng, công nghệ, sản xuất và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế. Chính phủ cũng đặt yêu cầu các doanh nghiệp phải nâng cao năng lực quản trị, hiệu quả sản xuất - kinh doanh và sức cạnh tranh. Nhưng môi trường kinh doanh lại không dễ dàng. Doanh nghiệp phải huy động nhiều vốn, đầu tư lớn và cạnh tranh quyết liệt hơn. Trong khi đó, chi phí đầu vào, nguyên liệu, logistics, nhân công, tỷ giá và các yêu cầu tuân thủ đều có thể tạo áp lực lên biên lợi nhuận.
“Trong môi trường như vậy, lãnh đạo giỏi không đơn thuần là người chỉ đi nhanh, vẽ câu chuyện tăng trưởng, mà cần biết khi nào nên tăng tốc và khi nào phải phanh lại’, ông Hồng nhận xét.
Thị trường chứng khoán thường định giá doanh nghiệp bằng lợi nhuận tương lai nhưng lợi nhuận tương lai lại phụ thuộc vào con người hiện tại. Đó là lý do những cú sốc nhân sự cấp cao thường khiến thị giá phản ứng mạnh hơn nhiều so với tác động trực tiếp lên lợi nhuận hiện tại. Niềm tin của nhà đầu tư, một khi đã mất, không dễ dàng lấy lại. Diễn biến giá cổ phiếu PNJ, một doanh nghiệp có đặc thù kinh doanh phụ thuộc lớn vào niềm tin đã cho thấy điều đó.
Bởi vậy, Ngày Doanh nhân Việt Nam năm nay không chỉ là dịp để nói về những doanh nhân tạo ra hàng nghìn tỷ đồng doanh thu, xây dựng những tập đoàn lớn hay đưa doanh nghiệp Việt ra thế giới. Đây cũng là lúc thị trường Việt Nam, nền kinh tế Việt Nam cần nhìn sâu hơn vào một câu hỏi: Doanh nhân đó đang xây dựng một doanh nghiệp phụ thuộc vào cá nhân mình, hay đang xây dựng một tổ chức có khả năng tồn tại lâu dài hơn chính mình?
Với nhà đầu tư, nhất là các nhà đầu tư dài hạn, khi mua một cổ phiếu, không chỉ mua một phần tài sản, một dòng lợi nhuận hay một câu chuyện tăng trưởng mà đang gửi gắm tiền bạc của mình vào nhóm người quản lý tài sản đó. Vì vậy, bên cạnh báo cáo tài chính, mô hình kinh doanh và triển vọng ngành, có lẽ đã đến lúc “bản lý lịch quản trị” của người lãnh đạo phải trở thành một phần bắt buộc trong hồ sơ đầu tư của mỗi nhà đầu tư, để biết mình đang gửi tiền cho ai, và nếu một ngày người đó rời khỏi chiếc ghế, mình còn sở hữu thứ gì.
