Nguồn: Bộ Công thương
Nhập khẩu tăng gắn với chu kỳ mở rộng sản xuất
Triển vọng xuất khẩu hàng hóa cuối năm tiếp tục khả quan khi gần 31% số doanh nghiệp dự báo đơn đặt hàng xuất khẩu mới tăng trong quý IV/2026, trong khi 54,2% dự kiến ổn định và chỉ 15% dự báo giảm so với quý III.
Cùng với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu 9 tháng đạt 888 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ năm trước, kết quả khảo sát đơn hàng cho thấy hoạt động thương mại đang duy trì đà tăng trưởng. Đây là cơ sở để kỳ vọng xuất khẩu cả năm có thể vượt mục tiêu tăng trưởng 15-16%, đồng thời góp phần cải thiện cán cân thương mại.
Tuy nhiên, nhiệm vụ đặt ra lúc này không chỉ là duy trì đà tăng xuất khẩu mà còn phải tìm giải pháp thu hẹp mức nhập siêu 19,4 tỷ USD sau 9 tháng.
Dù cán cân thương mại vẫn nhập siêu, cơ cấu hàng hóa nhập khẩu cho thấy phần lớn kim ngạch phục vụ trực tiếp cho sản xuất.
Theo số liệu thống kê, nhóm hàng tư liệu sản xuất đạt 426,92 tỷ USD, chiếm 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu. Trong đó, máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng chiếm 58,3%; nguyên, nhiên, vật liệu chiếm 35,8%. Nhóm hàng vật phẩm tiêu dùng chỉ chiếm 5,9%.
Do đó, kim ngạch nhập khẩu tăng mạnh trong 9 tháng năm 2026 không nên được nhìn nhận đơn thuần là tín hiệu tiêu cực. Phần lớn hàng hóa nhập khẩu là máy móc, thiết bị, nguyên, nhiên vật liệu, đáp ứng nhu cầu mở rộng sản xuất, đầu tư và xuất khẩu trong giai đoạn tới.
“Như vậy, đối với các mặt hàng xuất khẩu hay các mặt hàng nhập khẩu, hiện nay chúng ta đang nhập khẩu chủ yếu là nguyên liệu để phục vụ sản xuất, không phải sự gia tăng nhập khẩu các mặt hàng tiêu dùng không thiết yếu”, bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) khẳng định.
Bên cạnh nhu cầu đầu vào tăng, diễn biến giá cả và nguồn cung linh kiện cũng góp phần đẩy kim ngạch nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu, đặc biệt trong ngành điện tử. Khi giá nguyên liệu tăng mạnh, trị giá nhập khẩu tính bằng ngoại tệ cũng tăng theo, ngay cả khi số lượng hàng nhập không thay đổi.
Giá hợp đồng một số dòng bộ nhớ cao cấp sử dụng trên điện thoại di động và máy tính bảng đã tăng khoảng 300-500% so với cùng kỳ năm trước, trong bối cảnh nguồn cung chip nhớ dành cho thiết bị di động khan hiếm trên toàn cầu do làn sóng đầu tư hạ tầng trí tuệ nhân tạo (AI).
“Nếu năm trước doanh nghiệp nhập 1.000 chip và năm nay vẫn nhập số lượng như vậy nhưng giá chip tăng mạnh thì kim ngạch nhập khẩu sẽ tăng tương ứng. Thực tế tại một số doanh nghiệp thuộc hệ thống Samsung cũng cho thấy, dù vẫn xuất siêu nhưng mức xuất siêu đã giảm so với cùng kỳ năm trước do giá nguyên liệu đầu vào tăng cao”, đại diện Bộ Công thương cho hay.
Một nguyên nhân khác là doanh nghiệp tăng dự trữ nguyên liệu để bảo đảm hoạt động sản xuất trong bối cảnh nguồn cung thiếu ổn định. Qua làm việc với một số doanh nghiệp điện tử và sản xuất máy tính, Cục Xuất nhập khẩu ghi nhận nhiều nhà máy và doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng đa quốc gia đã chủ động nâng mức tồn kho nhằm phòng ngừa nguy cơ gián đoạn nguồn cung.
“Có những doanh nghiệp hiện nay đã có dự trữ tồn kho đến tháng 3/2027. Ví dụ, chu kỳ dự trữ tồn kho trước kia thông thường là 6 tuần thì nay có trường hợp đã được nâng lên thành 12 tuần”, bà Hiền thông tin.
Tại một số doanh nghiệp, giá trị tồn kho nguyên liệu đã tăng từ khoảng 100 triệu USD lên tới 700 triệu USD. Khi cộng gộp số liệu của các doanh nghiệp, việc tăng dự trữ này cũng góp phần làm kim ngạch nhập khẩu toàn ngành điện tử tăng mạnh.
Trong 9 tháng năm 2026, kim ngạch nhập khẩu máy tính, sản phẩm điện tử và linh kiện lên tới 188,9 tỷ USD, tăng 71,7% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, xuất khẩu nhóm hàng này đạt 123,6 tỷ USD, khiến mức nhập siêu của riêng nhóm hàng vượt 65 tỷ USD.
Nhìn nhận về tốc độ tăng nhập khẩu, ông Phan Đức Hiếu, đại biểu Quốc hội, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, cho rằng diễn biến xuất nhập khẩu cần được đặt trong tổng thể mô hình tăng trưởng của nền kinh tế, gắn với quá trình hội nhập, thu hút đầu tư, mở rộng thị trường và yêu cầu gia tăng giá trị trong nước.
Cơ cấu nhập khẩu hiện nay cho thấy phần lớn hàng hóa được đưa vào phục vụ sản xuất, xuất khẩu và đầu tư. Đáng chú ý, đến ngày 30/9/2026, tổng vốn FDI đăng ký vào Việt Nam đạt 50,36 tỷ USD, tăng 76,4% so với cùng kỳ năm trước. Vốn FDI thực hiện đạt hơn 21 tỷ USD, tăng 12,1% và là mức cao nhất trong 5 năm qua.
Theo ông Hiếu, trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động, hoạt động thương mại ngày càng khó dự báo và chịu tác động lớn từ chi phí, giá cả. Vì vậy, cần phân tích thận trọng chất lượng và cơ cấu nhập khẩu, thay vì chỉ nhìn vào mức tăng kim ngạch để đánh giá cán cân thương mại.
Cơ hội cải thiện cán cân thương mại
Trong quý IV, hoạt động xuất khẩu cần tập trung khai thác sâu các thị trường còn dư địa tăng trưởng, nhất là Mỹ và EU; tận dụng lợi thế từ các hiệp định thương mại tự do, đồng thời đẩy mạnh xuất khẩu những nhóm hàng có nhu cầu cao như điện tử, máy móc, nông sản và thủy sản.
Trao đổi thêm về cán cân thương mại năm nay, bà Trịnh Thị Thu Hiền cho biết Nghị quyết số 01/NQ-CP của Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu khoảng 15-16%.
“Với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 888 tỷ USD, cán cân thương mại 9 tháng nhập siêu giảm xuống 19,4 tỷ USD, xuất siêu tháng 9 là 1,27 tỷ USD và thời điểm cuối năm mới là mùa vụ của xuất khẩu. Theo đó, chúng ta có căn cứ để kỳ vọng con số nhập siêu trong những tháng cuối năm và cả năm 2026 có thể giảm xuống dưới 10 tỷ USD”, bà Hiền kỳ vọng.
Theo thông lệ, quý IV là giai đoạn hoạt động thương mại có điều kiện duy trì ở mức cao. Quy mô xuất nhập khẩu quý III đã tăng mạnh, riêng tháng 9 đạt gần 118 tỷ USD. Tuy nhiên, triển vọng cán cân thương mại những tháng cuối năm sẽ phụ thuộc vào diễn biến đan xen giữa tốc độ tăng xuất khẩu và nhu cầu nhập khẩu đầu vào.
Ở chiều tích cực, xuất khẩu đang có dấu hiệu tăng tốc. Trong quý III, kim ngạch xuất khẩu tăng 30,4% so với cùng kỳ năm trước, cao hơn mức tăng 24,5% của 9 tháng. Riêng tháng 9, xuất khẩu tăng 39,1%, cho thấy tốc độ tăng trưởng đã cải thiện đáng kể trong những tháng gần đây.
Ngược lại, nhập khẩu vẫn tăng nhanh hơn xuất khẩu. Trong quý III, kim ngạch nhập khẩu tăng 42,2%; riêng tháng 9 tăng 45,8% so với cùng kỳ năm trước. Nếu nhu cầu nguyên liệu, linh kiện và máy móc tiếp tục tăng cùng với sản xuất, áp lực nhập khẩu sẽ khó giảm nhanh.
Trong bối cảnh đó, khả năng cải thiện cán cân thương mại quý IV phụ thuộc vào việc xuất khẩu có tiếp tục tăng tốc và tốc độ tăng nhập khẩu có chậm lại hay không. Nếu khoảng cách tăng trưởng giữa xuất khẩu và nhập khẩu được thu hẹp, cán cân thương mại có thể chuyển biến tích cực hơn.
Tuy nhiên, với mức nhập siêu 19,4 tỷ USD sau 9 tháng, để đưa mức nhập siêu cả năm xuống dưới 10 tỷ USD, Việt Nam cần đạt mức xuất siêu trên 9,4 tỷ USD trong quý IV. Đây là điều kiện không dễ thực hiện khi nhu cầu nhập khẩu nguyên liệu, linh kiện phục vụ sản xuất vẫn ở mức cao.
Dù vậy, triển vọng đơn hàng xuất khẩu cuối năm cải thiện, cùng với việc nhiều doanh nghiệp đã chủ động dự trữ nguyên liệu, có thể tạo thêm điều kiện thuận lợi cho hoạt động sản xuất, xuất khẩu. Mức độ cải thiện cán cân thương mại sẽ phụ thuộc vào khả năng tận dụng các điều kiện này cũng như diễn biến giá cả và nhu cầu thị trường.
Quy mô thương mại của Việt Nam liên tục được mở rộng qua các năm. Năm 2025 đạt 930 tỷ USD, trong khi năm 2026 được kỳ vọng có thể chinh phục mốc 1.200 tỷ USD nếu duy trì được đà tăng trưởng hiện nay. Cùng với đó, cơ cấu hàng hóa xuất khẩu chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng sản phẩm công nghiệp chế biến, chế tạo, góp phần đưa Việt Nam tham gia ngày càng sâu vào mạng lưới sản xuất và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Để chất lượng tăng trưởng tương xứng với quy mô thương mại ngày càng lớn, ông Phan Đức Hiếu đề xuất chú trọng phát triển các chuỗi giá trị do doanh nghiệp Việt Nam dẫn dắt, thông qua đầu tư hình thành những doanh nghiệp trong nước đủ năng lực giữ vai trò đầu tàu. Đồng thời, từng bước nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, giảm phụ thuộc vào nhập khẩu đối với những nhóm nguyên liệu, linh kiện mà Việt Nam có khả năng sản xuất.
Cùng với đó, cần thực hiện nghiêm yêu cầu minh bạch xuất xứ đối với sản phẩm xuất khẩu sang những thị trường mà Việt Nam có mức xuất siêu lớn, qua đó giảm rủi ro thương mại, bảo vệ uy tín hàng hóa Việt Nam và tạo nền tảng cho xuất khẩu tăng trưởng bền vững hơn.
