62% người nghỉ hưu chưa có lương hưu: Cơ hội cho hưu trí tự nguyện
Theo số liệu của Bảo hiểm Xã hội Việt Nam, hiện có khoảng 14,4 triệu người trong độ tuổi nghỉ hưu, nhưng chỉ khoảng 5,1 triệu người, tương đương 38%, đang nhận lương hưu hoặc trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng. Điều này đồng nghĩa phần lớn người cao tuổi vẫn phải phụ thuộc vào tiết kiệm cá nhân, hỗ trợ từ gia đình hoặc tiếp tục lao động để bảo đảm cuộc sống khi về già. Khoảng trống này đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về một hệ thống hưu trí đa tầng, trong đó bảo hiểm hưu trí tự nguyện được kỳ vọng trở thành trụ đỡ bổ sung quan trọng.
Trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi mô hình tăng trưởng và dân số già hóa nhanh, dự báo trở thành quốc gia có dân số già vào năm 2036, an sinh tài chính cho người lao động sau nghỉ hưu đang trở thành vấn đề kinh tế - xã hội cấp thiết.
Chia sẻ tại hội thảo "Chiến lược hưu trí tự nguyện, tối ưu thuế và nâng tầm doanh nghiệp" vừa tổ chức tại TP HCM, ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, Việt Nam đang đứng trước đồng thời hai yêu cầu lớn: duy trì tăng trưởng cao và ứng phó với áp lực già hóa dân số cùng sự thay đổi trong kỳ vọng của người lao động về phúc lợi dài hạn.
"Câu hỏi không chỉ là làm sao để tăng trưởng mà còn là làm sao để giữ chân người tài. Đây chính là lúc các chương trình phúc lợi dài hạn, bao gồm bảo hiểm hưu trí tự nguyện, trở thành một công cụ quản trị nhân sự chiến lược", ông nhấn mạnh.
Ông Đào Quốc Bảo, Phó tổng giám đốc Khách hàng Doanh nghiệp tại Sun Life Việt Nam nhận định, khoảng trống hưu trí là thách thức đáng lưu tâm với Việt Nam. Ông cho rằng, khi áp lực chi phí sinh hoạt khiến nhiều người trì hoãn tích lũy dài hạn, hệ thống hưu trí đa tầng, trong đó có bảo hiểm hưu trí tự nguyện, sẽ giúp bổ sung thu nhập khi nghỉ hưu và huy động nguồn vốn trung, dài hạn cho nền kinh tế.
Báo cáo Chỉ số khả năng phục hồi tài chính 2026 của Sun Life cho thấy 84% người tiêu dùng Việt Nam nói lạm phát khiến việc trang trải chi phí hằng tháng khó khăn hơn: 53% cắt giảm chi tiêu không thiết yếu, 33% phải rút tiền tiết kiệm, 23% cắt giảm cả chi tiêu thiết yếu và 12% tạm dừng tiết kiệm cho hưu trí. Nghiên cứu "Tái định nghĩa tuổi hưu" cũng của Sun Life cho thấy 14% chưa từng lập kế hoạch hưu trí, 26% chỉ bắt đầu chuẩn bị trong hai năm trước khi nghỉ hưu và chỉ 24% cảm thấy tự tin vào kế hoạch của mình, trong khi 70% dự kiến tiếp tục làm việc, hoặc đã làm việc, sau tuổi nghỉ hưu.
Từ đặt nền móng sang giai đoạn tăng tốc
Phát triển hệ thống hưu trí đa tầng theo Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026-2030 (Quyết định 928/QĐ-TTg ngày 25/5/2026) được xem là định hướng cần thiết: bảo hiểm xã hội là trụ cột nền tảng, các chương trình hưu trí thương mại và tự nguyện chỉ đóng vai trò bổ sung. Định hướng này cũng phù hợp với Quyết định 1413/QĐ-TTg ngày 27/7/2026 về cải cách tổng thể thị trường tài chính Việt Nam gắn với mục tiêu tăng trưởng cao đến năm 2045.
Hiện có hai nhóm chương trình hưu trí thương mại, bổ sung cho nhau: bảo hiểm hưu trí tự nguyện do doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ quản lý, phù hợp với nhóm ưu tiên ổn định và kỷ luật đóng góp; và hưu trí bổ sung tự nguyện do công ty quản lý quỹ điều hành, phù hợp hơn với nhu cầu đầu tư và chấp nhận biến động.
Theo số liệu tổng hợp từ thị trường, tổng tài sản quản lý của các chương trình hưu trí hiện đạt trên 10.200 tỷ đồng với gần 80.000 người tham gia, trong đó bảo hiểm hưu trí đóng góp hơn 8.100 tỷ đồng với khoảng 50.000 người tham gia, còn hưu trí bổ sung tự nguyện đóng góp trên 2.200 tỷ đồng với hơn 28.000 người.
Sáu doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ đã triển khai bảo hiểm hưu trí; Sun Life Việt Nam tiên phong từ năm 2014 và hiện dẫn đầu với hơn 70% thị phần doanh thu, quản lý gần 5.000 tỷ đồng tài sản quỹ. Phân khúc hưu trí bổ sung tự nguyện có bốn định chế quản lý quỹ lớn tham gia.
So với 14,4 triệu người trong độ tuổi nghỉ hưu, gần 80.000 người tham gia cho thấy dư địa phát triển vẫn còn rất lớn. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy thị trường hưu trí bền vững thường có bốn đặc điểm chung: thiết kế đa tầng với an sinh công làm nền tảng; cơ chế tham gia đơn giản, mặc định cao; ưu đãi thuế rõ ràng, ổn định; và quản trị quỹ, minh bạch chi phí, truyền thông rủi ro được đặt ở vị trí trung tâm.
Giới chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp cần đưa hưu trí vào chiến lược nhân sự thay vì xem đây là phúc lợi phụ, với mục tiêu rõ ràng về thu hút và giữ chân nhân tài. Nếu giai đoạn 2014-2024 là giai đoạn đặt nền móng cho thị trường hưu trí tự nguyện tại Việt Nam, giai đoạn sắp tới được nhiều chuyên gia nhận định có thể là giai đoạn tăng tốc, khi áp lực già hóa dân số, sự hoàn thiện chính sách và nhu cầu về các giải pháp tài chính dài hạn đang cùng hội tụ.