Không mở rộng đối tượng giám sát
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đang lấy ý kiến đối với dự thảo Thông tư quy định trình tự, thủ tục giám sát hoạt động phòng, chống rửa tiền trong lĩnh vực tiền tệ, hoạt động ngân hàng. Một số thông tin về dự thảo được dư luận quan tâm liên quan đến khách hàng VIP, khách hàng ưu tiên, lãnh đạo ngân hàng và các nhóm khách hàng hoạt động trong những lĩnh vực có rủi ro rửa tiền.
Theo nội dung dự thảo được NHNN làm rõ, đối tượng giám sát của Thông tư là các đối tượng báo cáo, gồm các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, tổ chức trung gian thanh toán... Đây là các pháp nhân, không phải cá nhân khách hàng hay cá nhân lãnh đạo ngân hàng.
Việc thu thập thông tin về cơ cấu tổ chức, mô hình quản trị, điều hành, kiểm soát tại đối tượng giám sát, bao gồm thông tin về Hội đồng quản trị, Ban giám đốc, tỷ lệ sở hữu, Ban kiểm soát, cổ đông lớn, quy mô vốn... là những thông tin mà các ngân hàng đang có trách nhiệm báo cáo tại Báo cáo giám sát an toàn vi mô theo quy định tại Thông tư 08/2022/TT-NHNN, Luật Tổ chức tín dụng và pháp luật về chứng khoán.
Theo NHNN, đây là các thông tin cơ bản, tổng quan phục vụ việc giám sát và đánh giá tổ chức tín dụng từ góc độ cơ cấu lãnh đạo quản lý, quy mô, cấu trúc của đơn vị.
Đối với thông tin về khách hàng, theo dự thảo, các tổ chức tín dụng có trách nhiệm báo cáo tổng số lượng khách hàng, được phân tách thành các nhóm theo các đặc điểm khác nhau như khách hàng cá nhân, khách hàng tổ chức, khách VIP, khách hàng là doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực được phân loại phục vụ mục đích giám sát phòng, chống rửa tiền.
Các lĩnh vực được đề cập gồm tổ chức cung cấp dịch vụ chuyển tiền, kinh doanh ngoại tệ, sòng bạc, kinh doanh bất động sản, kinh doanh kim loại quý, đá quý và trang sức...
Các thông tin về khách hàng, cổ đông, người quản lý và các chủ thể liên quan được thu thập làm dữ liệu đầu vào để phân tích, đánh giá bức tranh rủi ro tổng thể của đối tượng báo cáo. Những chủ thể này không trở thành đối tượng giám sát riêng và cũng không mặc định là có rủi ro hoặc vi phạm quy định về phòng, chống rửa tiền.
Theo NHNN, dự thảo Thông tư không mở rộng thêm bất kỳ “đối tượng báo cáo” hay “đối tượng giám sát” nào so với Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022. Thông tư tập trung quy định trình tự, thủ tục nghiệp vụ giám sát của NHNN đối với các tổ chức thuộc phạm vi quản lý.
Chấm điểm và xếp loại rủi ro tổ chức
Theo tài liệu hoàn thiện khuôn khổ giám sát phòng, chống rửa tiền trong lĩnh vực ngân hàng, một nội dung trọng tâm của dự thảo là cụ thể hóa phương pháp giám sát trên cơ sở rủi ro.
Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính (FATF) yêu cầu các quốc gia chuyển đổi phương thức giám sát từ cách tiếp cận tuân thủ đơn thuần sang cách tiếp cận dựa trên rủi ro. Theo đó, nơi có rủi ro cao phải được giám sát chặt chẽ hơn, tần suất dày hơn; nơi có rủi ro thấp có thể áp dụng biện pháp đơn giản hóa nhằm tối ưu hóa nguồn lực.
Giám sát tuân thủ là phương thức truyền thống, tập trung theo dõi, kiểm tra việc chấp hành các quy định pháp luật và quy định nội bộ của đối tượng báo cáo như ban hành quy trình nội bộ, thực hiện nhận biết khách hàng, báo cáo giao dịch đáng ngờ, giao dịch có giá trị lớn, lưu trữ hồ sơ...
Trong khi đó, giám sát trên cơ sở rủi ro sử dụng các chính sách, công cụ và phương pháp đánh giá, chấm điểm rủi ro của đối tượng giám sát dựa trên nhiều tiêu chí định lượng và định tính, gồm đặc điểm khách hàng, sản phẩm dịch vụ, kênh phân phối, phạm vi địa lý hoạt động, năng lực quản trị và kiểm soát nội bộ.
Theo dự thảo, đơn vị thực hiện giám sát sẽ sử dụng phương pháp, công cụ chấm điểm rủi ro do Thống đốc NHNN phê duyệt để phân tích, đánh giá, chấm điểm và xếp loại các đối tượng giám sát theo mức độ rủi ro rửa tiền.
Điểm rủi ro được xác định trên cơ sở đánh giá mức độ rủi ro cấu trúc; rủi ro cố hữu từ khách hàng, sản phẩm, kênh phân phối, địa lý; và năng lực kiểm soát, phòng ngừa rủi ro nội bộ của từng tổ chức.
Các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài sẽ được xếp hạng theo ba mức rủi ro: thấp, trung bình, cao. Kết quả này là một trong các căn cứ để cơ quan quản lý xác định đối tượng, tần suất, nội dung giám sát và phân bổ nguồn lực thanh tra, kiểm tra phù hợp.
Dự thảo đồng thời quy định rõ loại, phạm vi và thời kỳ báo cáo của thông tin, dữ liệu phục vụ giám sát. Thông tin các đối tượng báo cáo cần cung cấp gồm dữ liệu và số liệu tổng thể phản ánh cơ cấu tổ chức, mô hình quản trị, kiểm soát nội bộ, cấu trúc sở hữu, mạng lưới hoạt động, quy mô tài sản, nguồn nhân lực, bộ phận chuyên trách phòng, chống rửa tiền; thông tin tổng hợp về quy mô và đặc điểm khách hàng; sản phẩm, dịch vụ; kênh phân phối và khu vực địa lý.
Theo tài liệu, thông tin và số liệu cần báo cáo là các dữ liệu tổng hợp, không bao gồm các thông tin về giao dịch và khách hàng. Việc thu thập, quản lý và sử dụng thông tin phải đúng mục đích, thẩm quyền, tuân thủ quy định pháp luật về bảo mật thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Dự thảo xác lập quy trình giám sát gồm ba bước: tiếp nhận, thu thập, tổng hợp và xử lý tài liệu, thông tin, dữ liệu; thực hiện các biện pháp giám sát tuân thủ và trên cơ sở rủi ro; xây dựng báo cáo và đề xuất biện pháp xử lý.
NHNN cho biết, việc kết hợp giám sát tuân thủ và giám sát trên cơ sở rủi ro sẽ tăng cường giám sát đối với đối tượng và lĩnh vực có mức rủi ro cao, đồng thời giảm nhẹ đối với đối tượng, lĩnh vực có mức độ rủi ro thấp hơn.
Dự thảo Thông tư hướng tới ba mục tiêu: thể chế hóa đầy đủ, cụ thể các quy định của Luật Phòng, chống rửa tiền theo hướng đáp ứng các khuyến nghị của FATF về giám sát trên cơ sở rủi ro; khắc phục những hạn chế, bất cập trong công tác giám sát hiện hành; và đáp ứng yêu cầu hội nhập, cam kết quốc tế.
Theo NHNN, việc thu thập thông tin, chấm điểm rủi ro và thực hiện thanh tra, giám sát phòng, chống rửa tiền đối với các đối tượng báo cáo trong lĩnh vực ngân hàng đã được triển khai trong gần hai năm. Trong hơn 3 năm, NHNN đã phối hợp với gần 100 đối tượng báo cáo là các ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài hoạt động tại Việt Nam, từ thí điểm quy mô nhỏ đến mở rộng với toàn hệ thống ngân hàng.
Tài liệu của NHNN cho biết, các chuyên gia FATF trong các đánh giá liên quan mới đây đã ghi nhận hướng đi và cách tiếp cận của NHNN trong giám sát phòng, chống rửa tiền trong lĩnh vực ngân hàng. Đồng thời, khuyến nghị Việt Nam sớm nghiên cứu, mở rộng cách tiếp cận kết hợp giám sát tuân thủ và trên cơ sở rủi ro này sang các đối tượng báo cáo khác.