HTX không thể hoạt động đơn lẻ
Phát biểu khai mạc Diễn đàn Hợp tác xã (HTX) quốc gia chủ đề “Kết nối kinh tế hợp tác với hệ sinh thái kinh tế tư nhân” diễn ra sáng nay (10/4), Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân cho biết, tính đến tháng 3/2026, cả nước có khoảng 35.197 HTX với gần 7 triệu thành viên (bao gồm thành viên chính thức và thành viên liên kết); trong đó khu vực nông nghiệp chiếm 66,8%.
 |
Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân. |
Khoảng 78% HTX hoạt động hiệu quả, gần 4.700 HTX tham gia liên kết chuỗi giá trị và khoảng 2.600 HTX ứng dụng công nghệ cao. Những con số này không chỉ phản ánh quy mô phát triển, mà còn cho thấy một xu hướng rõ ràng: HTX đang chuyển mình từ một mô hình hỗ trợ sang một chủ thể kinh tế năng động, có khả năng kết nối và tham gia sâu hơn vào thị trường.
Trong bối cảnh hiện nay, không một khu vực kinh tế nào có thể phát triển một cách đơn lẻ. Doanh nghiệp cần vùng nguyên liệu ổn định và có tổ chức; người nông dân cần đầu ra bền vững và thị trường minh bạch; công nghệ cần môi trường ứng dụng thực tiễn; tài chính cần những mô hình kinh doanh có tính khả thi và bền vững.
Chính vì vậy, sự kết nối giữa HTX và khu vực kinh tế tư nhân là một tất yếu khách quan. HTX mang lại sức mạnh của sự liên kết cộng đồng, khả năng tổ chức sản xuất quy mô lớn từ các hộ nhỏ và sự ổn định của vùng nguyên liệu; trong khi đó, khu vực kinh tế tư nhân mang đến công nghệ, năng lực quản trị hiện đại, nguồn vốn và khả năng tiếp cận thị trường. Khi hai lực lượng này được kết nối hiệu quả, chúng ta không chỉ tạo ra các giao dịch kinh tế, mà còn hình thành các chuỗi giá trị mới, các mô hình hợp tác mới với những cơ hội phát triển bền vững cho hàng triệu người dân.
Thực tiễn thời gian qua đã cho thấy nhiều mô hình hợp tác hiệu quả, từ HTX nông nghiệp liên kết với doanh nghiệp chế biến để nâng cao giá trị nông sản và mở rộng xuất khẩu, đến HTX du lịch cộng đồng kết nối với các nền tảng công nghệ để đưa hình ảnh địa phương ra thế giới, hay các HTX sản xuất thủ công tham gia thương mại điện tử để tiếp cận những thị trường hoàn toàn mới. Những ví dụ đó cho thấy, khi được kết nối đúng cách, HTX hoàn toàn có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong các chuỗi giá trị hiện đại.
Để doanh nghiệp và HTX có cú bắt tay bền vững
Ông Trịnh Văn Cường, Chủ tịch HĐQT HTX Vĩnh Cường cho biết, hiện HTX đã ký kết bao tiêu lúa hàng hóa cho thành viên và nông dân với diện tích lên đến 50.000 ha/năm tại nhiều tỉnh thành.
Sức mạnh của HTX nằm ở khả năng đàm phán. Với sự liên kết cùng 3 tập đoàn và 11 doanh nghiệp lớn, HTX đảm bảo đầu ra ổn định cho nông dân. Đặc biệt, trong những thời điểm ngặt nghèo như mưa bão, HTX vẫn giữ vững cam kết thu mua kịp thời theo giá đã thỏa thuận, giúp bà con không còn cảnh "được mùa mất giá" hay bị thương lái ép giá.
Từ thực tiễn hoạt động, ông Trịnh Văn Cường cho rằng, một trong những kinh nghiệm thành công là phải liên kết chặt chẽ "4 nhà" để đảm bảo chuỗi giá trị bền vững.
Tương tự, ông Nguyễn Quang Duy – Chủ tịch HĐQT HTX Duy Trang Group (Khánh Hòa) - mô hình gắn kết giữa sản xuất nông nghiệp với du lịch trải nghiệm - cho biết, Duy Trang Group đã tiên phong triển khai mô hình liên kết chặt chẽ, nơi mà mỗi thành tố đều đóng một vai trò trọng yếu trong chuỗi giá trị. Trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò hạt nhân khi chịu trách nhiệm đầu tư công nghệ, chuẩn hóa quy trình sản xuất theo các tiêu chuẩn quốc tế như HACCP hay ISO 22000 để mở cửa thị trường.
Song hành cùng doanh nghiệp, các HTX đóng vai trò cầu nối trong việc tổ chức vùng nuôi và giám sát sản xuất, tạo điều kiện để người dân – những chủ thể trực tiếp canh tác – thay đổi tư duy từ khai thác tự nhiên sang nuôi trồng bền vững. Kết quả thực tiễn đã chứng minh hiệu quả khi mô hình không chỉ giúp hình thành vùng nguyên liệu sạch, truy xuất được nguồn gốc mà còn góp phần tăng thu nhập cho hơn 80 hộ dân ven biển lên từ 1,5 đến 2 lần.
Tuy nhiên, vị chủ tịch này cũng trăn trở về những nút thắt đang cản trở sự phát triển của ngành, trong đó có sự thiếu bền vững trong các mối liên kết hiện tại khi năng lực quản trị của một số HTX còn hạn chế. Do đó, ông Duy cho rằng, một cơ chế hợp đồng dài hạn dựa trên sự hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp, HTX và người dân sẽ là nền tảng vững chắc để xây dựng một hệ sinh thái nông nghiệp biển bền vững.
 |
Ông Trần Mạnh Báo, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed. |
Nhìn từ góc độ doanh nghiệp, ông Trần Mạnh Báo, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed cho hay, từ năm 2022, Thủ tướng có Nghị định 40/2022/NĐ-CP về liên kết 4 nhà, làm cơ sở cho HTX, doanh nghiệp “bắt tay”.
Từ thực tiễn quốc tế, mà cụ thể là ở Canada cho thấy, Liên minh HTX của một bang có thể thu về 7 tỷ USD. Nhưng trong HTX của bang này có cả doanh nghiệp cùng hoạt động để chia sẻ khó khăn và lợi ích.
Điều này cho thấy, để chuỗi giá trị phát triển được thì phải có được HTX và doanh nghiệp. Và chuỗi giá trị muốn mạnh thì HTX cũng phải mạnh.
Thực tiễn kinh doanh cho thấy, nếu doanh nghiệp muốn có vùng nguyên liệu ổn định, sản phẩm đạt chuẩn quốc tế và truy xuất minh bạch, thì chỉ ký hợp đồng thu mua là chưa đủ. Doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào quá trình nâng cấp HTX.
Đầu tiên là doanh nghiệp có thể góp vốn và đầu tư hạ tầng sản xuất. Trong một số mô hình thành công, doanh nghiệp không chỉ đặt hàng mà còn tham gia góp vốn, hỗ trợ xây dựng kho bãi, nhà sơ chế, hệ thống kiểm soát chất lượng. Khi có sự đồng đầu tư, lợi ích và trách nhiệm của hai bên gắn chặt với nhau hơn.
Tiếp theo, doanh nghiệp thực hiện chuyển giao công nghệ và tiêu chuẩn. Để HTX đáp ứng được yêu cầu của thị trường, doanh nghiệp có thể hỗ trợ chuyển giao quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng, hệ thống truy xuất nguồn gốc và quản lý dữ liệu. Điều này không chỉ giúp HTX nâng chuẩn mà còn giúp doanh nghiệp bảo đảm chất lượng đầu vào một cách bền vững.
Ngoài ra, doanh nghiệp và HTX cần hợp tác dài hạn thay vì ngắn hạn. Quan hệ đối tác chiến lược đòi hỏi tầm nhìn dài hạn. Doanh nghiệp cần có kế hoạch ổn định vùng nguyên liệu; HTX cần cam kết sản lượng và chất lượng.
“Khi hai bên cùng xác lập chiến lược 3-5 năm thay vì từng vụ mùa, sự tin cậy sẽ được củng cố”, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed khẳng định.
Tuy nhiên, để tiến tới đồng đầu tư, doanh nghiệp cũng cần những điều kiện nhất định: HTX phải minh bạch tài chính, có quản trị chuyên nghiệp, tuân thủ quy trình và sẵn sàng chia sẻ dữ liệu. Đồng đầu tư không thể dựa trên sự thiếu minh bạch.
Và trong hệ sinh thái kinh tế tư nhân theo tinh thần Nghị quyết 68, HTX không phải là bên phụ thuộc, mà có thể trở thành đối tác chiến lược nếu đáp ứng được chuẩn mực thị trường.
Nhìn từ góc độ bên cung ứng vốn, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Nguyễn Ngọc Cảnh cũng cho biết, dư nợ tín dụng cho HTX, liên hiệp HTX còn thấp (7.000 tỷ đồng), một phần do chính nội tại của các HTX: Quy mô và năng lực hoạt động còn hạn chế. Năng lực của chủ chuỗi liên kết còn yếu, chưa hình thành được chuỗi bền vững. Thiếu sự minh bạch trong dòng tiền của chuỗi. Thiếu cơ sở dữ liệu về vùng liên kết và các hợp đồng liên kết...
Do đó, Phó Thống đốc đề nghị, cần rà soát, sửa đổi Nghị định 98/2018/NĐ-CP về liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp. Trong đó, cần nâng cao tiêu chuẩn chất lượng chuỗi, quy định rõ về xây dựng cơ sở dữ liệu để kiểm soát dòng tiền và hợp đồng liên kết. Ngoài ra, cần tổng kết đánh giá Điều 81 Luật HTX 2023 về việc HTX thành lập doanh nghiệp để hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm, từ đó thúc đẩy mô hình "doanh nghiệp trong HTX" để nâng cao khả năng tiếp cận vốn của HTX.
