Nghị quyết số 403/NQ-CP về Kế hoạch tổng thể quản trị xuất siêu và phòng tránh các rủi ro trong hoạt động thương mại quốc tế giai đoạn 2026 - 2030.
Theo định hướng của Chính phủ, công tác quản trị xuất siêu cần được triển khai đồng bộ thông qua 7 nhóm giải pháp chủ đạo, bao gồm hoàn thiện thể chế về xuất xứ hàng hóa; tăng cường quản lý dựa trên dữ liệu; củng cố chuỗi cung ứng; kiểm soát quy hoạch, công suất; rà soát chính sách ưu đãi, tín dụng; kiểm soát hàng hóa sử dụng lao động cưỡng bức và nâng cao năng lực phối hợp thực thi.
Chuyển từ quản lý xuất siêu sang quản trị rủi ro thương mại
Một trong những yêu cầu quan trọng là hoàn thiện thể chế về quản trị xuất siêu, xuất xứ hàng hóa và phòng ngừa hành vi lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại. Các quy định về cấp giấy chứng nhận xuất xứ (C/O), tự chứng nhận xuất xứ và hậu kiểm sẽ được rà soát, hoàn thiện theo hướng tăng cường kiểm tra, xác minh đối với những mặt hàng, doanh nghiệp và chuỗi cung ứng có nguy cơ cao.
Đáng chú ý, Chính phủ yêu cầu xây dựng cơ chế cảnh báo sớm đối với các nhóm hàng có thặng dư thương mại lớn, thị trường xuất khẩu tập trung hoặc có dấu hiệu lẩn tránh, chuyển tải bất hợp pháp. Việc phối hợp, trao đổi thông tin với cơ quan có thẩm quyền của các nước nhập khẩu cũng được tăng cường nhằm kịp thời nhận diện và xử lý nguy cơ phát sinh tranh chấp thương mại.
Cùng với đó, quản trị xuất siêu sẽ được thực hiện trên nền tảng dữ liệu liên thông giữa các lĩnh vực hải quan, thuế, đầu tư, xuất nhập khẩu, doanh nghiệp và sản xuất. Cơ sở dữ liệu về xuất xứ, chuỗi cung ứng, doanh nghiệp và các nhóm hàng có thặng dư lớn sẽ là công cụ quan trọng để phân tích, nhận diện và kiểm soát rủi ro.
Đặc biệt, cơ cấu xuất khẩu và mức độ đóng góp của từng khu vực doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), cần được đánh giá thường xuyên để làm rõ chất lượng và tính bền vững của xuất siêu.
Theo phân công, Bộ Công Thương chủ trì theo dõi, phân tích quy mô, cơ cấu và mức độ tập trung xuất siêu theo ngành hàng, sản phẩm, thị trường và khu vực doanh nghiệp; đồng thời xác định những nhóm hàng có nguy cơ phát sinh rủi ro thương mại để xây dựng cơ chế cảnh báo sớm.
Bộ Tài chính phối hợp phân tích số liệu xuất nhập khẩu, hải quan và đầu tư, xác định doanh nghiệp chiếm tỷ trọng lớn trong xuất khẩu từng nhóm hàng, đánh giá nguồn gốc vốn và mức độ đóng góp của khu vực FDI. Cơ quan này cũng được giao nghiên cứu cơ chế điều tiết dòng vốn đầu tư ngay từ khâu đăng ký, khuyến khích các dự án có thị trường mục tiêu phù hợp với định hướng đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.
Giảm phụ thuộc nhập khẩu, nâng cao giá trị gia tăng trong nước
Một trọng tâm khác là củng cố chuỗi cung ứng, giảm phụ thuộc vào một số nguồn cung nguyên liệu nhập khẩu có mức độ tập trung hoặc rủi ro cao.
Bộ Công Thương được giao xây dựng cơ sở dữ liệu, theo dõi cơ cấu nguồn cung đầu vào của các ngành sản xuất, đặc biệt là những ngành xuất khẩu chủ lực. Trên cơ sở đó, cơ quan này sẽ đánh giá mức độ phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, nguồn gốc và giá trị đầu vào trong sản phẩm xuất khẩu, qua đó xác định mức độ tạo giá trị gia tăng tại Việt Nam.
Giải pháp được đặt ra là đa dạng hóa nguồn cung, phát triển nguồn nguyên liệu trong nước, đẩy nhanh phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp nội địa. Việc nâng tỷ lệ nội địa hóa không chỉ giúp giảm rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng đáp ứng các quy tắc xuất xứ trong các hiệp định thương mại tự do.
Đồng thời, doanh nghiệp được khuyến khích nhập khẩu máy móc, thiết bị, công nghệ và nguyên liệu cần thiết phục vụ sản xuất, đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất. Đây là cách tiếp cận nhằm bảo đảm nhập khẩu phục vụ phát triển năng lực sản xuất, thay vì chỉ nhìn nhận nhập khẩu tăng là yếu tố làm giảm thặng dư thương mại.
Chính phủ cũng yêu cầu hình thành các chuỗi cung ứng nội khối, liên kết theo tuyến thị trường để tận dụng ưu đãi thuế quan, đồng thời hạn chế nguy cơ bị cáo buộc dư thừa công suất, chuyển tải bất hợp pháp hoặc sử dụng lao động cưỡng bức trong hàng xuất khẩu.
Kiểm soát công suất, rà soát chính sách ưu đãi và hỗ trợ
Để hạn chế nguy cơ dư thừa công suất, Bộ Công Thương được giao rà soát quy hoạch, kế hoạch phát triển ngành, đặc biệt là các mục tiêu sản lượng, mở rộng công suất và xuất khẩu. Việc phát triển sản xuất phải phù hợp với nhu cầu thị trường, khả năng cạnh tranh và năng lực hấp thụ của cả thị trường trong nước lẫn quốc tế.
Đáng chú ý, UBND các tỉnh, thành phố phải phối hợp với Bộ Tài chính và Bộ Công Thương rà soát các dự án đã được cấp phép, đang xây dựng hoặc đã đưa vào quy hoạch nhưng chưa triển khai, có nguy cơ gây dư thừa công suất, trong đó bao gồm cả các dự án FDI.
Các chính sách ưu đãi về thuế, đất đai, tín dụng và đầu tư cũng sẽ được đánh giá lại, nhất là những chính sách có thể tạo động lực mở rộng sản xuất vượt quá nhu cầu thị trường hoặc phát sinh rủi ro bị coi là trợ cấp không phù hợp với các cam kết quốc tế.
Bộ Công Thương có trách nhiệm rà soát các chương trình phát triển công nghiệp, công nghiệp hỗ trợ và chính sách hỗ trợ ngành hàng, đề xuất điều chỉnh những cơ chế không còn phù hợp. Ngân hàng Nhà nước phối hợp với các cơ quan liên quan giải trình, làm rõ những chính sách tiền tệ, tín dụng có nguy cơ bị cáo buộc tạo lợi thế thương mại không công bằng hoặc góp phần gây dư thừa công suất.
Siết kiểm soát xuất xứ, ngăn hàng hóa sử dụng lao động cưỡng bức
Trong nhóm giải pháp phòng ngừa gian lận xuất xứ và chuyển tải bất hợp pháp, Bộ Công Thương được giao nghiên cứu trình Chính phủ ban hành nghị định thay thế Nghị định 31/2018/NĐ-CP về xuất xứ hàng hóa; đồng thời rà soát, đề xuất sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại.
Cơ quan này sẽ tăng cường kiểm tra, xác minh xuất xứ trong quá trình cấp C/O, nâng cấp hệ thống chứng nhận xuất xứ điện tử và kết nối dữ liệu với cơ quan hải quan, thuế, đầu tư. Những mặt hàng có nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại hoặc có dấu hiệu gian lận xuất xứ phải được theo dõi, cảnh báo kịp thời.
Bộ Tài chính có trách nhiệm kiểm tra, xử lý các dấu hiệu gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp và né tránh biện pháp phòng vệ thương mại; đồng thời triển khai Nghị định 169/2026/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan.
Bộ Công an phối hợp kiểm tra, xác minh, xử lý các hành vi vi phạm, đặc biệt là những trường hợp gian lận xuất xứ có dấu hiệu hình sự; tăng cường chia sẻ dữ liệu phục vụ phòng, chống trốn thuế và các vi phạm liên quan.
Một nội dung đáng chú ý khác là hoàn thiện cơ chế thực thi quy định cấm nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức. Bộ Nội vụ được giao rà soát pháp luật lao động, xây dựng cơ chế phối hợp xác minh với cơ quan nước ngoài và hoàn thiện quy định cho phép xác định nhóm hàng, khu vực, nhà cung ứng có nguy cơ cao.
Theo định hướng này, cơ quan chức năng có thể tạm dừng thông quan khi có căn cứ phù hợp, yêu cầu doanh nghiệp chứng minh nguồn nguyên liệu, nhà cung ứng và điều kiện sản xuất; từ chối nhập khẩu hoặc yêu cầu tái xuất đối với hàng hóa có vấn đề liên quan đến lao động cưỡng bức.
Chủ động ứng phó với các biện pháp thương mại bất lợi
Bên cạnh các giải pháp trong nước, Chính phủ nhấn mạnh vai trò của đối ngoại kinh tế trong việc duy trì quan hệ thương mại cân bằng, bền vững và hạn chế nguy cơ hàng hóa Việt Nam bị áp dụng các biện pháp thuế quan bất lợi.
Bộ Ngoại giao phối hợp với Bộ Công Thương tăng cường tiếp xúc, trao đổi với các đối tác, cung cấp thông tin về những biện pháp Việt Nam đang triển khai. Đồng thời, cần làm rõ các yếu tố khách quan và mang tính cơ cấu như tính bổ sung giữa các nền kinh tế, nhu cầu thị trường và quá trình tái cấu trúc, dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu.
Bộ Công Thương và Bộ Ngoại giao có trách nhiệm theo dõi sát những thay đổi chính sách tại các thị trường xuất khẩu, kịp thời cảnh báo nguy cơ điều tra, áp thuế và các biện pháp thương mại bất lợi, từ đó chủ động triển khai các giải pháp vận động, xử lý ngay từ sớm.
Với 7 nhóm giải pháp đồng bộ, yêu cầu đặt ra không chỉ là duy trì quy mô xuất siêu mà còn phải kiểm soát tốt nguồn gốc hàng hóa, chất lượng dòng vốn đầu tư, năng lực chuỗi cung ứng và tính minh bạch của hoạt động sản xuất. Đây là nền tảng để xuất khẩu Việt Nam phát triển bền vững, giảm thiểu nguy cơ tranh chấp thương mại và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.