Bốn lần điều chỉnh địa giới làm thay đổi diện mạo Thủ đô
Hà Nội vừa triển khai lấy ý kiến nhân dân về Đề án điều chỉnh địa giới hành chính giữa thành phố và tỉnh Phú Thọ, với diện tích dự kiến tiếp nhận 4.006,38 ha. Trong đó, 2.529,38 ha thuộc Vườn quốc gia Ba Vì và 1.477 ha vùng đệm, liên quan đến xã Thịnh Minh, xã Lương Sơn và phường Kỳ Sơn của tỉnh Phú Thọ.
Theo phương án đề xuất, phần diện tích này sẽ được điều chỉnh về địa giới hai xã Ba Vì và Yên Xuân của Hà Nội. Mục tiêu là nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, bảo tồn tài nguyên rừng, đồng thời tăng cường liên kết và phát triển khu vực giáp ranh giữa hai địa phương.
Theo tài liệu của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, địa danh Hà Nội chính thức xuất hiện vào năm 1831, dưới triều vua Minh Mạng, khi một tỉnh mang tên Hà Nội được thành lập tại Bắc Kỳ.
 |
Sơ đồ dự kiến mở rộng địa giới hành chính 2 xã Ba Vì, Yên Xuân trên cơ sở sáp nhập một phần địa giới hành chính của 3 xã, phường thuộc tỉnh Phú Thọ. Ảnh: UBND TP Hà Nội. |
Đến năm 1888, thành phố Hà Nội được thành lập theo sắc lệnh của Tổng thống Pháp, chủ yếu trên cơ sở khu vực nội thành thuộc hai huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận, bao gồm thành Thăng Long.
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, Hà Nội trở thành Thủ đô nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Thành phố được tổ chức thành 17 khu nội thành và 5 khu ngoại thành gồm Đống Đa, Đại La, Lãng Bạc, Đề Thám và Mê Linh.
Bước ngoặt đầu tiên diễn ra năm 1961, khi Quốc hội khóa II thông qua nghị quyết mở rộng địa giới Hà Nội. Thành phố tiếp nhận 18 xã, 6 thôn và một thị trấn của tỉnh Hà Đông; 29 xã và một thị trấn của tỉnh Bắc Ninh; 17 xã và một phần thôn thuộc tỉnh Vĩnh Phúc, cùng một xã của tỉnh Hưng Yên.
Sau điều chỉnh, Hà Nội được tổ chức thành 4 khu phố nội thành gồm Ba Đình, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Đống Đa và 4 huyện ngoại thành gồm Thanh Trì, Từ Liêm, Gia Lâm, Đông Anh.
Năm 1978 đánh dấu lần mở rộng thứ hai với quy mô lớn hơn. Quốc hội quyết định sáp nhập 5 huyện Ba Vì, Thạch Thất, Phúc Thọ, Đan Phượng, Hoài Đức và thị xã Sơn Tây thuộc tỉnh Hà Sơn Bình vào Hà Nội. Hai huyện Mê Linh và Sóc Sơn của tỉnh Vĩnh Phú cũng được chuyển về Thủ đô.
Cùng với đó, Hà Nội tiếp nhận thêm 3 xã thuộc huyện Chương Mỹ, 7 xã thuộc huyện Quốc Oai, 4 xã thuộc huyện Thường Tín và một xã thuộc huyện Thanh Oai của tỉnh Hà Sơn Bình.
Đến năm 1981, các khu phố nội thành được thống nhất gọi là quận, tiểu khu đổi thành phường. Bốn quận Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng và Hoàn Kiếm lần lượt có 15, 24, 22 và 18 phường.
Tuy nhiên, quá trình điều chỉnh địa giới Hà Nội không diễn ra theo một chiều mở rộng.
Năm 1991, Quốc hội khóa VIII quyết định thu hẹp địa giới hành chính Thủ đô, chuyển huyện Mê Linh về tỉnh Vĩnh Phú; thị xã Sơn Tây cùng 5 huyện Hoài Đức, Phúc Thọ, Đan Phượng, Ba Vì và Thạch Thất về tỉnh Hà Tây.
Sau lần điều chỉnh này, Hà Nội còn 4 quận nội thành và 5 huyện ngoại thành gồm Đông Anh, Gia Lâm, Sóc Sơn, Thanh Trì, Từ Liêm.
Đến năm 2008, Hà Nội thực hiện cuộc mở rộng địa giới mang tính lịch sử, khi toàn bộ tỉnh Hà Tây, huyện Mê Linh của tỉnh Vĩnh Phúc và 4 xã Đông Xuân, Tiến Xuân, Yên Bình, Yên Trung thuộc huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình được sáp nhập vào Thủ đô, tạo điều kiện hình thành các khu chức năng quy mô lớn, trong đó có Khu công nghệ cao Hòa Lạc, các cơ sở giáo dục đại học và Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam.
Sang năm 2025, Việt Nam triển khai sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp trên phạm vi toàn quốc. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Hà Nội thuộc nhóm 11 tỉnh, thành phố không thực hiện sáp nhập cấp tỉnh.
Sau sắp xếp, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố; riêng Hà Nội tổ chức lại hệ thống hành chính cơ sở thành 126 xã, phường.
Điều chỉnh địa giới gắn với yêu cầu quản lý và phát triển
Trở lại phương án điều chỉnh hơn 4.000 ha từ Phú Thọ, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Dĩnh đánh giá chủ trương này phù hợp với yêu cầu phát triển và tổ chức quản lý lãnh thổ hiện nay.
Theo ông Dĩnh, phần diện tích dự kiến chuyển về Hà Nội chủ yếu là đất rừng thuộc Vườn quốc gia Ba Vì. Việc thống nhất quản lý khu vực này trong một địa giới hành chính sẽ tạo thuận lợi cho công tác bảo vệ rừng, bảo tồn hệ sinh thái và xử lý những vấn đề phát sinh tại khu vực giáp ranh.
Ông cũng chỉ ra rằng, dù giữ vai trò trung tâm chính trị, kinh tế lớn của cả nước, Hà Nội hiện có diện tích tự nhiên khoảng 3.359,84 km2, xếp thứ 32 trong số 34 tỉnh, thành phố.
Từ thực tiễn mở rộng địa giới năm 2008, ông Dĩnh cho rằng việc bổ sung không gian lãnh thổ có thể tạo điều kiện triển khai những dự án chiến lược, tăng khả năng liên kết vùng và khai thác hiệu quả các nguồn lực phát triển.
Tuy nhiên, điều chỉnh địa giới hành chính cần được xem xét trên cơ sở yêu cầu quản lý thực tế, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các địa phương, lợi ích quốc gia và quyền lợi chính đáng của người dân.
Nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ nhấn mạnh mọi phương án chia tách, sáp nhập hay điều chỉnh địa giới đều phải tuân thủ Hiến pháp, Luật Tổ chức chính quyền địa phương và trình tự pháp luật quy định. Trong đó, lấy ý kiến nhân dân là bước bắt buộc, bảo đảm tính dân chủ và cơ sở pháp lý cho quá trình thực hiện.
Phương án đang được xem xét là điều chỉnh một phần diện tích thuộc 2 xã và 1 phường của Phú Thọ, không phải sáp nhập toàn bộ các đơn vị này. Hà Nội đã triển khai lấy ý kiến hộ gia đình từ ngày 22 đến 25/10/2026; việc điều chỉnh chính thức thuộc thẩm quyền quyết định của Quốc hội.
