Lớn hơn áp lực giải ngân là yêu cầu sử dụng hiệu quả từng đồng ngân sách
Tuần qua, tại Kỳ họp thứ hai của Quốc hội, trong khoảng 2 giờ chất vấn Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, những điểm nghẽn của lĩnh vực vô cùng quan trọng này đã được nhận diện, qua những câu hỏi thẳng thắn từ các vị đại biểu và qua chính trả lời của Bộ trưởng.
Trong phát biểu trước khi nhận chất vấn trực tiếp, Bộ trưởng đã điểm danh những hạn chế và điểm nghẽn sau hai năm Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Đó là, đến ngày 30/10/2026, giải ngân mới đạt 42,12% dự toán trong phạm vi thống kê của Kho bạc Nhà nước. Thương mại hóa kết quả nghiên cứu còn hạn chế. Việc định giá tài sản trí tuệ hình thành từ ngân sách nhà nước còn lúng túng. Một số nhiệm vụ công nghệ chiến lược triển khai chậm. Công tác xây dựng dữ liệu còn chậm, chưa đồng bộ. Cán bộ cấp xã ở một số nơi phải sử dụng nhiều phần mềm, người dân còn phải cung cấp lại thông tin. Năng lực kiểm chứng AI, bảo vệ dữ liệu và ứng phó với nội dung giả mạo cần tiếp tục được nâng cao.
Đề cập trực diện điểm nghẽn thứ nhất, đại biểu Hoàng Minh Hiếu, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội đặt vấn đề, năm 2026, ngân sách nhà nước bố trí khoảng 95.000 tỷ đồng cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên, đến ngày 30/10/2026, tỷ lệ giải ngân mới đạt 42,12%, riêng đổi mới sáng tạo đạt 27,98%, chuyển đổi số đạt 29,90%.
Ông Hiếu cũng chỉ rõ, còn hơn 18.000 tỷ đồng chưa phân bổ chi tiết và hơn 8.000 tỷ đồng bị đề nghị hoàn trả hoặc hủy dự toán. Đại biểu chất vấn Bộ trưởng: Nguyên nhân cơ bản nào dẫn đến tình trạng này? Nếu là nguyên nhân từ quá trình thực thi thì trách nhiệm chính thuộc cơ quan nào, cấp nào? Với năng lực hấp thu như hiện nay, căn cứ nào để Bộ đề xuất tăng nguồn ngân sách này lên mức 120.000 tỷ đồng cho năm 2027?
Phần trả lời, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đã làm rõ quy trình phân bổ dự toán ngân sách với ba bên liên quan gồm bên lập dự toán, Bộ Khoa học và Công nghệ tổng hợp và thẩm định, sau đó gửi cho Bộ Tài chính để cấp kinh phí cho các đơn vị.
Cho rằng, trách nhiệm của Bộ Khoa học và Công nghệ có thể là do chậm chạp trong việc phân bổ, tổng hợp các dự toán, Bộ trưởng đề cập một số giải pháp khắc phục. Đó là Bộ tiếp tục làm việc trực tiếp với các địa phương để hướng dẫn khâu đề xuất các dự toán; phát triển một hệ thống thông tin để giúp các địa phương, các bộ, ngành có thể lập dự toán trực tuyến và Bộ sẽ thẩm định, hướng dẫn thẩm định trực tuyến, nhằm rút ngắn thời gian và tăng chất lượng ở khâu này.
“Áp lực về giải ngân là có, doanh nghiệp về khởi nghiệp đổi mới sáng tạo cần kinh phí rất lớn để phát triển công nghệ, nhưng một áp lực lớn hơn nữa là từng đồng ngân sách giải ngân phải hiệu quả”, Bộ trưởng hồi âm đại biểu.
Sau phần trả lời của Bộ trưởng, đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung (Hà Nội) tiếp tục đề nghị Bộ trưởng chỉ rõ đâu là nút thắt lớn nhất, do cơ chế hay khâu tổ chức thực hiện khiến cho có tiền mà không tiêu được; Bộ trưởng cam kết giải pháp đột phá nào cho năm 2027 để vừa giải ngân hết vốn, vừa đảm bảo thực chất, tránh giải ngân chạy theo chỉ tiêu và gây thất thoát, lãng phí.
Trả lời, Bộ trưởng không đề cập thêm giải pháp, mà chỉ nói thêm các nguyên nhân khiến việc giải ngân chậm, trước hết là do quy mô ngân sách tăng đột biến. Nếu trước đây, toàn ngành khoa học, công nghệ chỉ chịu trách nhiệm giải ngân trung bình 1 năm khoảng 12.000 tỷ đồng (chi thường xuyên), thì bây giờ, chi để giải ngân bao gồm cả chi thường xuyên, chi đầu tư và cho cả lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đã gấp lên 7 lần.
Có sự chậm trễ từ Bộ
Đề cập điểm nghẽn trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đại biểu Lê Công Đỉnh (Tây Ninh) nêu rõ, Thủ tướng đã giao 20 bài toán lớn cho 10 bộ, ngành và ban hành danh mục 30 sản phẩm công nghệ chiến lược. Tuy nhiên, kết quả thương mại hóa còn hạn chế, chương trình công nghệ cao mới có 47 sản phẩm và các nhiệm vụ độc lập thì có 20 sản phẩm mới được thương mại hóa, ứng dụng thực tế.
Đại biểu chất vấn Bộ trưởng về nguyên nhân, trách nhiệm dẫn đến kết quả nghiên cứu chưa được chuyển hóa thành sản phẩm hàng hóa để phục vụ thị trường và đề nghị cho biết giải pháp đổi mới cơ chế khoán chi, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu công nghệ chiến lược, tháo gỡ khó khăn về chuyển giao tài sản trí tuệ, tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp nhận và ứng dụng kết quả nghiên cứu.
Hồi âm đại biểu, Bộ trưởng nêu nhiều nguyên nhân, trong đó có thiếu nguồn vốn và nhấn mạnh, từ nghiên cứu đến thương mại hóa cần một nguồn vốn đầu tư rất lớn.
Tái chất vấn sau đó, vị đại biểu Tây Ninh nhấn mạnh, bố trí vốn cho khoa học, công nghệ là ưu tiên hàng đầu từ Quốc hội, của Chính phủ, nhưng giải ngân thì chậm như nhiều đại biểu đã nêu. “Vậy nút thắt, điểm nghẽn ở đâu?”, đại biểu tiếp tục “truy” trách nhiệm.
Bộ trưởng giải thích, vốn đầu tư công dùng để đặt hàng, giao nhiệm vụ cho doanh nghiệp thì chi dễ hơn, nhưng vốn để đầu tư cho một doanh nghiệp khởi nghiệp hay để doanh nghiệp đưa ứng dụng khoa học, công nghệ vào thì tương đối khó.
Thông tin cụ thể hơn từ Bộ trưởng là, Bộ đã trình Chính phủ thông qua một quỹ đầu tư mạo hiểm, “nhưng đến giờ này cũng chưa triển khai được”. “Thiếu vốn ở đây tức là vốn đầu tư mạo hiểm mà dùng ngân sách nhà nước. Đây là vấn đề đang còn khó khăn, việc này cũng là sự chậm trễ của Bộ”, Bộ trưởng nói thêm.
Phát biểu cuối phiên chất vấn, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nêu rõ yêu cầu cần tập trung khắc phục việc phân bổ, giải ngân vốn và sử dụng nguồn lực cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn chậm. Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ khẩn trương chuẩn hóa hướng dẫn về quy chuẩn, định mức, khoản chi, việc cấp kinh phí qua Quỹ đổi mới sáng tạo và thử nghiệm có kiểm soát, rà soát, xử lý dứt điểm số kinh phí chưa được phân bổ chi tiết, bố trí kinh phí trên cơ sở nhiệm vụ đã xác định rõ sản phẩm, tiến độ và đơn vị sử dụng.
Khi nào khoa học, công nghệ sẽ trở thành động lực tăng trưởng chính?
Trong 9 tháng năm 2026, tăng trưởng GDP đạt trên 9%, trong khi giải ngân vốn khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo khoảng 42%. Nêu con số trên, Phó chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Nguyễn Hữu Toàn đề nghị Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân làm rõ mối liên hệ giữa 2 tỷ lệ đó, mức đóng góp của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo trong tăng trưởng GDP và đến khi nào thì khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo sẽ trở thành động lực tăng trưởng chính.
Theo trả lời của Bộ trưởng, thì khoa học, công nghệ cần có thời gian mới có thể đóng góp cho tăng trưởng, vấn đề cần ưu tiên của Bộ là phải tìm ra những lĩnh vực có đóng góp cho tăng trưởng nhiều nhất và đầu tư đổi mới khoa học, công nghệ vào trong lĩnh vực đó.