Đề xuất Nhà nước "mua lô số 0" cho doanh nghiệp công nghệ

Tại phiên chất vấn Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KHCN) Vũ Hải Quân và Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng chiều 12/11, vấn đề tạo thị trường cho doanh nghiệp công nghệ trong nước, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, được đặt ra từ hai góc độ: khả năng tiếp cận các đơn hàng của khu vực công và cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI).

Nhà nước có thể trở thành khách hàng đầu tiên của doanh nghiệp công nghệ

Đại biểu Nguyễn Cao Sơn (Phú Thọ) đề cập khó khăn của doanh nghiệp công nghệ nhỏ và vừa khi tiếp cận các gói thầu của cơ quan nhà nước.

Ông cho rằng, với doanh nghiệp công nghệ nhỏ và vừa, khách hàng đầu tiên có ý nghĩa quyết định đến khả năng tồn tại và phát triển. Khách hàng này thường là các cơ quan nhà nước. Khi có hợp đồng với Nhà nước, doanh nghiệp sẽ có thêm uy tín để tiếp cận thị trường, đồng thời có nguồn lực đầu tư cải tiến sản phẩm.

Tuy nhiên, thực tế nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa bị loại ngay từ hồ sơ dự thầu do không đáp ứng được các tiêu chí về kinh nghiệm, doanh thu. Bên cạnh đó, các cơ quan quản lý nhà nước vẫn còn tâm lý e ngại khi lựa chọn sản phẩm nội địa.

Đại biểu đề nghị Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết tỷ lệ giá trị các gói thầu công nghệ thông tin trong khu vực công mà doanh nghiệp công nghệ trong nước thuộc nhóm nhỏ và vừa trúng thầu trong năm 2026, nếu có cơ chế ưu tiên cho doanh nghiệp nhỏ và vừa thì khi nào trình Chính phủ.

Trả lời vấn đề này, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân thừa nhận chưa có số liệu về tỷ lệ doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia, trúng thầu trong các gói thầu công nghệ thông tin.

Tuy nhiên, ông cho rằng điều quan trọng hơn là cần nhìn nhận vai trò của khách hàng đầu tiên đối với sự phát triển của doanh nghiệp công nghệ.

Bộ trưởng dẫn kinh nghiệm một quốc gia phát triển xe buýt điện. Chính phủ nước này đặt mục tiêu trong giai đoạn 2010-2020, toàn bộ hệ thống xe buýt phải chuyển sang sử dụng xe điện. Chính quyền địa phương hỗ trợ doanh nghiệp về đất đai, vốn xây dựng nhà máy, đồng thời mua những lô xe điện đầu tiên để đưa vào vận hành.

Theo Bộ trưởng, việc Nhà nước bao tiêu những lô sản phẩm đầu tiên giúp doanh nghiệp có động lực sản xuất, đồng thời có nguồn lực tiếp tục đổi mới công nghệ. Đây là ý nghĩa của cơ chế mua sản phẩm lô đầu tiên mà đại biểu Nguyễn Cao Sơn đề cập.

Với Việt Nam, Bộ trưởng cho biết việc tham gia các dự án, gói thầu công phải tuân thủ quy định của Luật Đấu thầu và Luật Mua sắm tài sản công. Tuy nhiên, đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia lĩnh vực công nghệ chiến lược, có thể nghiên cứu các cơ chế hỗ trợ đặc biệt.

Trong quá trình xây dựng Luật Công nghệ cao (sửa đổi), Bộ Khoa học và Công nghệ đã dành một chương quy định về doanh nghiệp công nghệ chiến lược. Theo đó, doanh nghiệp có thể được miễn chi phí thử nghiệm, miễn thuế nhập khẩu thiết bị và có cơ chế mua lô sản phẩm đầu tiên, hay còn gọi là “mua lô số 0”.

Đây là hướng hỗ trợ nhằm tạo điều kiện để doanh nghiệp công nghệ tham gia nghiên cứu, sản xuất và phát triển các sản phẩm chiến lược.

Bộ trưởng nhấn mạnh, các công nghệ chiến lược không chỉ là những công nghệ nền tảng phục vụ mục tiêu tự chủ lâu dài, mà còn có thể là những công nghệ ứng dụng ngay vào sản xuất, góp phần nâng cao năng suất và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.

Khuyến khích doanh nghiệp FDI sử dụng nhà cung ứng Việt Nam

Ở góc độ rộng hơn, đại biểu Trịnh Xuân An (Đồng Nai) đặt vấn đề làm thế nào để doanh nghiệp Việt có thêm đơn hàng, tăng tỷ trọng xuất khẩu và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, trong bối cảnh xuất khẩu vẫn phụ thuộc nhiều vào khu vực FDI.

Ông An cho rằng, dù tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2026 dự kiến vượt mốc 1.000 tỷ USD, xuất khẩu của Việt Nam vẫn phụ thuộc nhiều vào khu vực FDI. Trong khi đó, doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước tiếp tục chịu sức ép về chi phí vốn và năng lực cạnh tranh.

Đại biểu đề nghị Thủ tướng cho biết những cơ chế Chính phủ ưu tiên trong năm 2027 và các năm tiếp theo để doanh nghiệp Việt Nam có thêm đơn hàng, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, nâng tỷ trọng xuất khẩu; đồng thời làm rõ các chỉ tiêu để Quốc hội theo dõi, đánh giá kết quả.

Trả lời đại biểu, Thủ tướng Lê Minh Hưng cho rằng, bên cạnh việc hoàn thiện thể chế, giảm thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh, cần có các cơ chế khuyến khích, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực sản xuất, kinh doanh.

Chính phủ đã triển khai các chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ, chiến lược thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa đến năm 2030, xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường xuất khẩu và thực thi các hiệp định thương mại tự do. Cùng với đó là khuyến khích kết nối giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp Việt Nam.

Một giải pháp được Thủ tướng nhấn mạnh là gắn cơ chế ưu đãi đối với doanh nghiệp nước ngoài với các cam kết cụ thể về liên kết với khu vực doanh nghiệp trong nước.

Theo đó, trong dự thảo Luật Đầu tư trình Quốc hội xem xét, Chính phủ đề xuất áp dụng các cơ chế khuyến khích mạnh để doanh nghiệp nước ngoài cam kết chuyển giao công nghệ, tăng cường sử dụng nhà cung ứng là doanh nghiệp Việt Nam và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng.

Bên cạnh đó, Chính phủ chỉ đạo Bộ Công Thương và hệ thống thương vụ ở nước ngoài tiếp tục thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa Việt Nam, mở thêm thị trường thông qua các hiệp định thương mại tự do song phương và theo khối.

Thủ tướng cũng đề cập vai trò đặt hàng của Nhà nước trong lĩnh vực khoa học, công nghệ. Nhà nước sẽ chủ động phối hợp với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học để đặt hàng công nghệ, sản phẩm có thể ứng dụng vào hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đối tượng được chú trọng là doanh nghiệp nhỏ và vừa, với mục tiêu giúp doanh nghiệp tiếp cận công nghệ ở chi phí hợp lý, nâng năng suất, giảm chi phí trung gian và cải thiện chất lượng sản phẩm.

Theo Thủ tướng, để tham gia chuỗi cung ứng và mở rộng thị trường quốc tế, doanh nghiệp Việt Nam cũng phải chủ động nâng cao năng lực của mình, đồng thời phối hợp với Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương. Nhà nước sẽ hỗ trợ thông qua các chính sách về thuế, đất đai, tiếp cận vốn và khoa học, công nghệ.

Về các chỉ tiêu giám sát, Thủ tướng cho biết Chính phủ có thể báo cáo Quốc hội hằng năm về tỷ trọng xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước trong cơ cấu xuất nhập khẩu, cũng như hàm lượng và tỷ trọng đóng góp của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng trong báo cáo kinh tế - xã hội hằng năm để Quốc hội theo dõi, giám sát.

Minh Minh