Từ những lô hàng quá cảnh
Ngày 10/5/2026, Công ty cổ phần Vận tải và Dịch vụ Sơn Hà mở một tờ khai quá cảnh tại Hải quan Cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị, khai báo vận chuyển 54 mục hàng tiêu dùng theo tuyến Hữu Nghị (Lạng Sơn) - Lao Bảo (Quảng Trị). Một lô hàng tưởng như bình thường bắt đầu xuất hiện những dấu hiệu bất thường khi lực lượng hải quan tiến hành thu thập, đối chiếu thông tin về doanh nghiệp, đối tượng và mặt hàng để đánh giá rủi ro.
Ông Nông Quang Hưng, Phó đội trưởng Đội Kiểm soát hải quan, Chi cục Hải quan khu vực VI cho biết, lực lượng hải quan đã áp dụng các biện pháp nghiệp vụ để thu thập thông tin về doanh nghiệp, đối tượng và mặt hàng, qua đó bảo đảm thông tin đánh giá rủi ro chính xác. Từ những dấu hiệu nghi vấn, lực lượng chức năng quyết định kiểm tra thực tế toàn bộ lô hàng.
Kết quả cho thấy, trong 2 container hàng hóa quá cảnh có nhiều mặt hàng giả mạo nhãn hiệu của các thương hiệu nổi tiếng, với tổng trị giá hơn 1,5 tỷ đồng. Ngày 18/5/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Lạng Sơn đã khởi tố 3 vụ án về tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp.
Lô hàng hiện được Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Lạng Sơn thu giữ để phục vụ điều tra. Việc khởi tố vụ án được xem là một trong những trường hợp đầu tiên trên cả nước xử lý hình sự hành vi gian lận thương mại, vi phạm sở hữu trí tuệ liên quan đến loại hình hàng hóa quá cảnh.
Đây chính là điểm khiến loại hình quá cảnh trở thành bài toán không đơn giản đối với cơ quan quản lý. Hàng hóa quá cảnh được vận chuyển dưới sự giám sát, niêm phong của cơ quan chức năng và chỉ được kiểm tra khi xuất hiện dấu hiệu vi phạm. Khoảng thời gian giữa “được phép đi” và “phải dừng lại để kiểm tra” vì thế đòi hỏi lực lượng hải quan phải nhận diện đúng rủi ro ngay từ đầu.
Theo ông Lê Minh Đức, Phó chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực VI, các mặt hàng có giá trị cao, dễ vận chuyển, dễ trà trộn thường được các đối tượng lựa chọn để buôn bán, vận chuyển trái phép qua biên giới. Và Công ty Sơn Hà không phải trường hợp cá biệt.
Không chỉ trên tuyến biên giới phía Bắc, dấu hiệu vi phạm còn xuất hiện tại nhiều tuyến vận tải quá cảnh và các cảng biển lớn ở phía Nam. Tại Cửa khẩu quốc tế Bình Hiệp, lực lượng hải quan phát hiện hàng hóa không khai báo, có dấu hiệu giả mạo nhãn hiệu Nike và Adidas. Tại cảng Cát Lái, lực lượng chức năng phát hiện hơn 2.000 sản phẩm nghi giả mạo nhãn hiệu. Tại cảng Cái Mép, gần 600 sản phẩm đồ chơi trẻ em bị nghi giả mạo nhãn hiệu trong một lô hàng quá cảnh sang Campuchia.
Những vụ việc liên tiếp xuất hiện cho thấy, kiểm soát hàng hóa quá cảnh trở thành bài toán ngày càng phức tạp, trong bối cảnh Việt Nam giữ vai trò ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng và các tuyến vận tải kết nối Trung Quốc với ASEAN.
Theo ông Đặng Văn Đức, Phó chi cục trưởng Chi cục Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan, Bộ Tài chính), các đối tượng thường xuyên theo dõi hoạt động của lực lượng chức năng, chính sách tạo thuận lợi thương mại để tìm cách lợi dụng, đồng thời liên tục thay đổi phương thức, thủ đoạn. Các đối tượng cũng lợi dụng một số loại hình mới mà các chế tài xử lý còn chưa hoàn thiện, như loại hình quá cảnh.
“Chặn” bằng dữ liệu và quản lý rủi ro
Áp lực với lực lượng hải quan không chỉ là phát hiện hàng vi phạm, mà còn phải giữ được thế cân bằng giữa tạo thuận lợi thương mại và kiểm soát rủi ro. Khi thời gian thông quan ngày càng rút ngắn, lượng hàng hóa qua cửa khẩu tăng lên, các đối tượng cũng liên tục thay đổi cách cất giấu, trà trộn hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vào những lô hàng hợp pháp.
Thương mại điện tử xuyên biên giới lại mở thêm một “cửa ngách”. Hàng hóa vi phạm có xu hướng được chia nhỏ, vận chuyển qua dịch vụ chuyển phát nhanh, bưu chính quốc tế để rút ngắn thời gian kiểm soát.
Ông Lưu Mạnh Tưởng, Phó cục trưởng Cục Hải quan cho biết, trước đây, hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ chủ yếu đi qua các loại hình xuất nhập khẩu truyền thống. Hiện nay, vi phạm có xu hướng chuyển sang hàng chuyển phát nhanh, hàng thương mại điện tử - những loại hình có thời gian thông quan nhanh, khiến thời gian kiểm soát của cơ quan hải quan bị rút ngắn.
Theo ông Tưởng, các đối tượng còn trà trộn hàng thật với hàng vi phạm về sở hữu trí tuệ, nhãn mác trong cùng một lô hàng để qua mắt lực lượng chức năng. Trước những thủ đoạn ngày càng linh hoạt, phương thức kiểm soát cũng phải thay đổi. Quản lý rủi ro, phân tích dữ liệu và chuyển đổi số đang được đẩy mạnh để nhận diện sớm những lô hàng có nguy cơ cao, thay vì kiểm tra dàn trải.
Cùng với đó, cơ sở dữ liệu về quyền sở hữu trí tuệ và nhãn hiệu được bảo hộ đang được hoàn thiện. Bà Lê Nguyễn Việt Hà, Tổ trưởng Tổ Xuất xứ hàng hóa, sở hữu trí tuệ và tổng hợp, Cục Hải quan cho biết, quy trình tiếp nhận, xử lý đơn cũng như cảnh báo các nội dung liên quan đến xâm phạm sẽ được tự động đối chiếu trên kho dữ liệu số. Với hàng hóa quá cảnh, cơ quan hải quan cũng đề xuất hoàn thiện cơ chế pháp lý theo hướng cho phép chủ động kiểm tra, kiểm soát và tạm dừng làm thủ tục đối với hàng hóa có dấu hiệu giả mạo về sở hữu trí tuệ.
Nhưng công nghệ và pháp luật vẫn chưa đủ. Với những vụ việc ngày càng phức tạp, phối hợp giữa các lực lượng là một mắt xích không thể thiếu. Ông Đặng Văn Đức nhấn mạnh, trong đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại, đặc biệt là hàng giả và hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, phối hợp giữa các lực lượng nòng cốt là khâu then chốt để nâng cao hiệu quả đấu tranh.
Cùng với đó, Cục Hải quan đang triển khai thống nhất quy trình giám định đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu và quá cảnh có dấu hiệu vi phạm. Trường hợp chủ sở hữu quyền hoặc người được ủy quyền hợp pháp có văn bản xác nhận hành vi xâm phạm, cơ quan hải quan có thể xử lý theo quy định mà không phải thực hiện thủ tục trưng cầu giám định.
Từ một lô hàng đến cả một phương thức quản lý, cuộc chiến chống hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đang buộc hải quan phải đi trước một bước - đi trước bằng dữ liệu để nhận diện rủi ro, bằng công nghệ để kiểm soát dòng hàng và bằng phối hợp liên ngành để chặn vi phạm ngay từ tuyến đầu - nơi hàng hóa còn chưa kịp bước vào thị trường.
THỰC HIỆN QUYẾT LIỆT CÁC GIẢI PHÁP
Chúng tôi sẽ triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ thường xuyên, liên tục, tập trung phân tích, đánh giá, cập nhật phương thức, thủ đoạn và áp dụng đồng bộ các biện pháp để kịp thời phát hiện, xử lý hàng hóa vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.
- Ông Lưu Mạnh Tưởng, Phó cục trưởng Cục Hải quan