Cơ hội kinh tế mới
Tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, giá trị của hoạt động chăm sóc không được trả lương ước tính lên tới 3.800 tỷ USD. Trong khi đó, quy mô nền kinh tế bạc của Việt Nam, tập trung vào các giải pháp chăm sóc tại nhà, được dự báo sẽ tăng gần gấp đôi, từ 2,6 tỷ USD năm 2023 lên 4,8 tỷ USD vào năm 2034.
Sự xuất hiện của nền kinh tế bạc là một chuyển dịch mang tính chiến lược của Việt Nam trong những thập niên đầu thế kỷ XXI, diễn ra song hành cùng quá trình đô thị hóa nhanh, quy mô gia đình thu hẹp và tốc độ già hóa dân số tăng cao.
Mô hình kinh tế chăm sóc không nên chỉ dừng ở việc cung cấp phúc lợi xã hội, mà cần hướng tới xây dựng một hệ sinh thái chăm sóc bền vững và toàn diện. Các trụ cột của nền kinh tế này cần được kết nối và hỗ trợ lẫn nhau nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc người cao tuổi.
Indonesia vừa công bố lộ trình phát triển kinh tế chăm sóc - một kinh nghiệm Việt Nam có thể tham khảo. Chiến lược này kết hợp chăm sóc trẻ em, chăm sóc dài hạn, bình đẳng giới và phát triển nguồn nhân lực. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), lộ trình này có thể tạo ra khoảng 10,4 triệu việc làm vào năm 2035.
Hiện vẫn còn nhiều khía cạnh của công tác chăm sóc chưa được nhìn nhận đúng mức, như chăm sóc sức khỏe tinh thần và phúc lợi cho người cao tuổi, hỗ trợ người mắc sa sút trí tuệ khởi phát sớm tại nơi làm việc, dịch vụ chăm sóc cuối đời, học tập suốt đời, rèn luyện thể chất, dinh dưỡng, các nhóm kết nối cộng đồng, chương trình hỗ trợ xã hội và mô hình chăm sóc liên thế hệ dành cho cả người cao tuổi và trẻ em.
Xây dựng lực lượng lao động chăm sóc cho tương lai
Phát triển một nền kinh tế chăm sóc bền vững cũng đòi hỏi sự chuyển đổi mạnh mẽ về nguồn nhân lực. Ba ưu tiên chính sách có tính bổ trợ lẫn nhau gồm đào tạo linh hoạt tại nơi làm việc, mở rộng các chương trình đào tạo chính quy và thu hút lao động kỹ năng cao từ nước ngoài.
Trước hết, đào tạo tại nơi làm việc là yếu tố then chốt. Các chứng chỉ vi mô với những mô-đun ngắn, tập trung vào kỹ năng và được đánh giá ngay tại nơi làm việc có thể nhanh chóng nâng cao năng lực của người làm công tác chăm sóc, đồng thời mang lại các chứng nhận được công nhận chính thức, giúp người lao động linh hoạt cập nhật kỹ năng theo nhu cầu thực tế.
Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với khu vực nông thôn Việt Nam, nơi khoảng 70% người cao tuổi đang sinh sống nhưng các dịch vụ hỗ trợ chính thức vẫn còn hạn chế. Nhiều phụ nữ hiện đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc trong gia đình nhưng chưa có bằng cấp chính thức. Các chứng chỉ vi mô sẽ giúp ghi nhận và chuẩn hóa những kỹ năng đã được tích lũy trong thực tế.
Bên cạnh đó, việc đẩy mạnh hợp tác giáo dục quốc tế trong lĩnh vực này không chỉ giúp Việt Nam tiếp cận chuẩn mực đào tạo tiên tiến mà còn mở ra cơ hội thu hút học viên, chuyên gia trong khu vực.
Đồng thời, cần xây dựng các chương trình đào tạo lại dành cho lao động ở giai đoạn giữa sự nghiệp và phụ nữ quay trở lại thị trường lao động, qua đó vừa giải quyết nguy cơ thiếu hụt nhân lực trong tương lai, vừa mở ra những hướng nghề nghiệp mới.
Trong ngắn hạn, Việt Nam cũng nên cân nhắc thu hút có chọn lọc lao động kỹ năng cao, đặc biệt là các chuyên gia lão khoa giàu kinh nghiệm và những chuyên gia trong các lĩnh vực mà trong nước vẫn đang trong quá trình xây dựng năng lực.
Đồng hành cùng gia đình trong chăm sóc người cao tuổi
Việc xem chăm sóc người cao tuổi là một trụ cột của nền kinh tế, thay vì chỉ là trách nhiệm của gia đình, sẽ giúp Việt Nam chủ động thích ứng với quá trình già hóa dân số.
Dù các dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng, chăm sóc dựa vào gia đình vẫn nên là nền tảng của hệ thống chăm sóc người cao tuổi tại Việt Nam. Chăm sóc người cao tuổi tại nhà vốn là nét văn hóa đặc trưng của Việt Nam và nhiều quốc gia châu Á. Đây nên được coi là một thế mạnh cần phát huy thay vì một gánh nặng xã hội. Phần lớn người cao tuổi đều mong muốn được sống và chăm sóc tại nhà thay vì trong các cơ sở dưỡng lão.
Thay vì thay thế vai trò của gia đình, chính sách cần tập trung hỗ trợ thông qua đào tạo, mở rộng dịch vụ cộng đồng và phân chia trách nhiệm chăm sóc một cách công bằng hơn. Công việc chăm sóc cần được chia sẻ giữa các giới và các thế hệ để phụ nữ không còn phải gánh phần lớn trách nhiệm.
Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong nhận thức xã hội ở hai khía cạnh. Thứ nhất, cần thừa nhận và khuyến khích vai trò chăm sóc của nam giới. Thứ hai, cần thay đổi những kỳ vọng truyền thống đối với phụ nữ để họ không còn phải gánh chịu "gánh nặng kép" - vừa phải hoàn thành công việc ngoài xã hội, vừa gánh vác việc chăm sóc gia đình không được trả công.
Nhiều quốc gia đã thử nghiệm các mô hình kinh tế chăm sóc mới. Năm 2024, Diễn đàn Kinh tế Thế giới giới thiệu nhiều sáng kiến như Care Blocks tại Bogotá (Colombia), cung cấp dịch vụ chăm sóc ban ngày cho người cao tuổi và hỗ trợ tìm việc cho người làm công tác chăm sóc; mô hình Buurtzorg của Hà Lan, trong đó các y tá tự quản lý hoạt động chăm sóc tại cộng đồng; hay nền tảng quản lý chăm sóc số của Paraguay giúp mở rộng dịch vụ tới các khu vực xa xôi, thiếu nhân lực.
Phần lớn các chương trình trong nền kinh tế chăm sóc đều hướng tới hỗ trợ phụ nữ, nhóm hiện đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc, đồng thời tháo gỡ các rào cản để tăng cường sự tham gia của họ vào thị trường lao động.
AgeTech mở ra hướng phát triển mới
Bên cạnh phát triển nguồn nhân lực, nền kinh tế bạc còn mở ra nhiều cơ hội đổi mới công nghệ. Sự phát triển của hệ sinh thái số phục vụ xã hội già hóa tạo điều kiện để các doanh nhân và người trẻ am hiểu công nghệ phát triển các giải pháp mới, vừa thúc đẩy nền kinh tế bạc, vừa giúp người cao tuổi sống khỏe mạnh và độc lập hơn.
Các nền tảng y tế số, công cụ giao tiếp trực tuyến và các giải pháp AgeTech khác có tiềm năng lớn trong việc nâng cao chất lượng cuộc sống của người cao tuổi, nhất là khi Việt Nam tiếp tục già hóa dân số.
Tuy nhiên, công nghệ không phải là lời giải duy nhất. Việc ứng dụng hiệu quả còn phụ thuộc vào hạ tầng Internet ổn định, hệ thống hỗ trợ kỹ thuật và các chương trình đào tạo giúp người cao tuổi tự tin sử dụng các công cụ số. Đồng thời, cần có những cơ chế bảo vệ phù hợp để bảo đảm công nghệ góp phần nâng cao, thay vì làm suy giảm, quyền tự chủ và quyền riêng tư của người cao tuổi.
Về lâu dài, Việt Nam có cơ hội thay đổi cách xã hội nhìn nhận công việc chăm sóc. Thay vì coi chăm sóc người cao tuổi là công việc nội trợ tự phát hay một dịch vụ đơn thuần, nhìn nhận lĩnh vực này như một trụ cột kinh tế và trách nhiệm chung của toàn xã hội sẽ góp phần xóa bỏ những định kiến lâu nay.
Các doanh nghiệp cũng có thể đóng vai trò lớn hơn bằng cách đưa hoạt động đào tạo và tình nguyện chăm sóc người cao tuổi vào các chương trình trách nhiệm xã hội, bởi nhu cầu chăm sóc người cao tuổi đang ngày càng ảnh hưởng tới lực lượng lao động trong hầu hết các lĩnh vực của nền kinh tế.