Nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng cao hay thấp, bền vững hay không đang phụ thuộc rất lớn vào tốc độ và chất lượng cải cách, trước hết là cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh (Ảnh: Đức Thanh)
Cuộc đua thứ hạng
Nghị quyết 02 về các giải pháp, nhiệm vụ trọng tâm cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia năm 2026 khi được ban hành sẽ đánh dấu phiên bản thứ 11 của một nghị quyết chuyên đề về môi trường kinh doanh, kể từ khi Nghị quyết 19 được khởi xướng vào năm 2014 (trừ năm 2023).
Sau hơn một thập kỷ, bối cảnh kinh tế trong nước và toàn cầu đã thay đổi sâu sắc: quy mô nền kinh tế lớn hơn, cộng đồng doanh nghiệp đã cán mốc 1 triệu, nhưng cũng chịu nhiều tổn thương hơn sau các cú sốc liên tiếp; trong khi mục tiêu tăng trưởng của nền kinh tế ngày càng tham vọng. Dẫu vậy, có mặt ở nhóm cao trên các bảng xếp hạng toàn cầu vẫn tiếp tục là đích đến.
Theo các mục tiêu cụ thể đặt ra tại Nghị quyết 02/2026/NQ-CP, năm 2026, Việt Nam phải có mặt ở nhóm 50 quốc gia dẫn đầu về phát triển bền vững (SDG); tăng ít nhất 3 bậc về quyền tài sản (IPRI); tăng tối thiểu 1 bậc về Năng lực đổi mới sáng tạo (GII); tăng 4 bậc về Hiệu quả logistics (LPI) và Năng lực phát triển du lịch (TTDI)…
Thẳng thắn nhìn nhận, đây không phải là những mục tiêu dễ dàng. Nhìn lại, năm 2025, Việt Nam đang đứng thứ 61/167 quốc gia được xếp hạng về SDG, không thực hiện được mục tiêu tăng 1 bậc về chỉ số GII. Chỉ số LPI cũng như TTDI đều giảm bậc so với kỳ xếp hạng trước... Và cũng không phải lần đầu tiên một số mục tiêu thăng hạng của Việt Nam không đạt được dù nỗ lực không hề nhỏ.
Giải trình trong Tờ trình gửi Chính phủ về tình hình thực hiện Nghị quyết 02/2025/NQ-CP, Bộ Tài chính đã chỉ ra hai nhóm nguyên nhân chính. Một mặt, độ trễ dữ liệu khiến các cải cách đột phá chưa kịp được các tổ chức xếp hạng ghi nhận; mặt khác, nhiều nền kinh tế đi nhanh hơn, cải cách quyết liệt hơn, tạo ra bước nhảy vọt về thứ hạng so với Việt Nam.
Có lẽ cũng cần nhắc lại, việc chọn áp dụng các bảng xếp hạng toàn cầu của các tổ chức quốc tế trong cải cách, cải thiện môi trường kinh doanh của Việt Nam suốt hơn 10 năm qua từng được các chuyên gia quốc tế ghi nhận là thay đổi có tính bước ngoặt.
“Thông điệp gửi đi tới giới đầu tư - kinh doanh toàn cầu rất tích cực”, TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, một trong những người chắp bút chính của Nghị quyết suốt những năm đầu tiên lý giải.
Thứ nhất, Việt Nam chấp nhận luật chơi và thông lệ quốc tế, đồng thời chấp nhận cạnh tranh toàn cầu về môi trường kinh doanh.
Thứ hai, việc bám theo các bảng xếp hạng buộc bộ máy công quyền phải học phương pháp luận, cách thu thập dữ liệu, cách đánh giá, từ đó nhận diện rõ điểm mạnh - điểm yếu của chính mình.
“Cuộc đua ganh với các nền kinh tế trong khu vực, các nền kinh tế cùng giai đoạn phát triển và với thế giới đã tạo sức ép rất lớn đối với cải cách, nhờ vậy, môi trường kinh doanh Việt Nam ngày càng ghi điểm”, ông Cung nhấn mạnh.
Mới nhất, trong Bảng xếp hạng về Sự thuận lợi kinh doanh (B-Ready) 2025 mà Ngân hàng Thế giới vừa công bố ngày 30/12/2025, Việt Nam được xếp vào nhóm 20% nền kinh tế có môi trường vận hành thuận lợi nhất cho doanh nghiệp trong số 101 nước được đánh giá, với 70,44/100 điểm. Tuy nhiên, ở khung pháp lý (gồm các quy định, luật lệ chi phối hoạt động kinh doanh) và dịch vụ công (chất lượng và sự sẵn có của hạ tầng, dịch vụ hỗ trợ từ Chính phủ) - 2 trong ba trụ cột chính của B-Ready, mức điểm mới đạt tương ứng là 67,03 và 53,93.
Điều này cũng đồng nghĩa, trong cuộc đua này, Việt Nam vẫn cần tăng tốc.
 |
Bài toán để doanh nghiệp năng động trở lại
Suy cho cùng, nỗ lực ganh đua về môi trường kinh doanh, năng lực cạnh tranh quốc gia là để đạt được mục tiêu rất sát sườn với nền kinh tế, đó là thu hút và khơi thông các nguồn lực cho phát triển. Hay nói như ông Cung, là làm sao để doanh nghiệp, nhất là khu vực doanh nghiệp tư nhân “năng động, mạnh mẽ” trở lại.
Thực tế, số liệu về đăng ký doanh nghiệp năm 2025 cho thấy, khu vực doanh nghiệp đã vượt qua giai đoạn khó khăn nhất. Riêng tháng 12/2025, hơn 17.000 doanh nghiệp đăng ký thành lập mới, tăng hơn 70% so với cùng kỳ. Như vậy là trong 2 quý cuối năm ngoái, số doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động duy trì ở mức rất cao so với nhiều năm trước. Cùng với đó, tổng vốn đăng ký bổ sung vào nền kinh tế vượt 6,35 triệu tỷ đồng, với cán cân nghiêng nhiều về vốn đăng ký tăng thêm của các doanh nghiệp hiện hữu.
Đặt các số liệu thống kê trên trong mối tương quan với mức tăng 8,4% của vốn đầu tư tư nhân trong tổng vốn đầu tư toàn xã hội của năm 2025, có thể thấy bước chuyển trạng thái khá rõ ràng của khu vực doanh nghiệp tư nhân, từ thế phòng thủ trong giai đoạn hậu dịch bệnh, địa - chính trị toàn cầu biến động bất lợi sang sẵn sàng đón chu kỳ tăng trưởng mới (Xem bảng).
Tuy nhiên, nếu nhìn sâu vào sức khỏe nội tại của các doanh nghiệp, thực trạng không toàn màu hồng. Chia sẻ về điều này, ông Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) thể hiện sự thận trọng rất rõ. “Doanh nghiệp đa phần ‘lãi chút ít’, biên lợi nhuận rất mỏng”, ông Hùng nói.
Khảo sát của VCCI về dự kiến lãi trong năm 2025 thu được con số khá tích cực là gần 60% dự kiến có lãi. Nhưng kết quả, chỉ khoảng 11,2% doanh nghiệp đạt mức lãi như kế hoạch, 48,1% chỉ lãi chút đỉnh. Số còn lại, khoảng 40,7% dự kiến thua lỗ hoặc hòa vốn, nghĩa là không tạo ra tích lũy vốn. Đặc biệt, có tới 51% doanh nghiệp chọn giữ nguyên quy mô trong 2 năm tới...
Nhưng đáng lưu tâm, trong báo cáo gửi Chính phủ trước phiên họp thường kỳ Chính phủ tháng 1/2026, cũng đã được Chính phủ gửi tới các bộ, ngành, địa phương ngay những ngày đầu năm để yêu cầu giải quyết, xử lý, VCCI đã nhắc đến tình trạng “doanh nghiệp đang đối diện với nhiều khó khăn có tính hệ thống, kéo dài và phức tạp”. Trong đó, nổi lên 5 nhóm khó khăn, gồm áp lực từ hệ thống pháp luật thay đổi nhanh, thiếu tính dự báo và tham vấn; gánh nặng thủ tục hành chính và chi phí không chính thức vẫn phổ biến, nhất là ở lĩnh vực đất đai; khó khăn tài chính kéo dài, năng lực tích lũy vốn còn yếu; tác động từ hội nhập quốc tế, đặc biệt là chính sách thuế quan của Hoa Kỳ và tiêu chuẩn xanh của EU và đặc biệt là thách thức từ thực thi chính sách cấp địa phương.
Theo khảo sát của VCCI, có tới 66% doanh nghiệp cho rằng, chủ trương, chính sách của lãnh đạo tỉnh, thành phố không được thực hiện đúng tại các sở ngành. Tỷ lệ này ở cấp xã, phường cũng lên tới 65%, phản ánh sự lúng túng và thiếu liên kết tầng nấc thực thi chính sách sau khi bỏ cấp huyện.
Không phải ngẫu nhiên, Nghị quyết 02 năm nay lần đầu tiên đặt mục tiêu thăng hạng về cảm nhận của người dân, doanh nghiệp đối với hoạt động của chính quyền các cấp liên quan đến môi trường đầu tư kinh doanh trong nước. Cụ thể, năm 2026, Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) sẽ phấn đấu tăng 1 điểm ở chỉ số trung vị; các chỉ số Cải cách thủ tục hành chính, Cải cách thể chế, Xây dựng chính quyền điện tử, chính quyền số, Tác động của cải cách hành chính đến người dân và phát triển kinh tế xã hội của Chỉ số Cải cách hành chính (PAR Index) tăng từ 1% đến 2%. Chỉ số trung bình cả nước của SIPAS (Chỉ số sự hài lòng của người dân với sự phục vụ của cơ quan hành chính nhà nước) tăng ít nhất 1 điểm...
Ở đây, phải nhắc thêm thách thức từ số lượng và tốc độ ban hành văn bản trong năm qua, nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật, song hệ quả là các doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ gặp khó trong việc nắm bắt và tuân thủ luật pháp, khiến họ chưa cảm nhận được thay đổi của môi trường kinh doanh. Chưa kể, đang có nhiều lo ngại trong việc chậm trễ ban hành các văn bản hướng dẫn khiến chi phí tuân thủ và rủi ro pháp lý tăng. Chỉ riêng năm 2025, đã có 80 luật, trên 320 nghị định được thông qua, ban hành, nhiều văn bản vẫn đang đợi hướng dẫn.
Nghĩa là sẽ có cuộc đua không kém phần căng thẳng ở các địa phương, bộ ngành trong năm nay vì những cảm nhận thực từ doanh nghiệp.
 |
Không gian cải cách không vùng đệm
Cần phải đặt việc thực hiện Nghị quyết 02 năm 2026 trong không gian thực hiện 4 nghị quyết trụ cột của Bộ Chính trị và mục tiêu tăng trưởng cao để thấy yêu cầu cải cách ở mức độ cao hơn rõ rệt. Mới nhất, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước với những nguyên tắc rất rõ là doanh nghiệp nhà nước sử dụng các nguồn lực để chủ động dẫn dắt, kích hoạt và huy động mạnh mẽ các nguồn lực xã hội tham gia đầu tư, tạo sức lan toả và hiệu ứng cộng hưởng trong phát triển kinh tế.
Ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Ủy ban Kinh tế của Quốc hội cho rằng, lần này không còn nhiều “vùng đệm” cho sự chần chừ hay làm nửa vời.
Vì suy cho cùng, các cuộc đua này không phải đơn thuần là giành thứ hạng, mà để trả lời bằng được các câu hỏi rất cụ thể. Như là, hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp có thực sự thuận lợi an toàn, chi phí thấp không; doanh nghiệp có đủ điều kiện để sẵn sàng đầu tư dài hạn, tham gia vào các công trình, dự án trọng điểm quốc gia... Hay các giải pháp chính sách có đảm bảo yêu cầu “từ bỏ tư duy không quản được thì cấm”, có giải phóng sức sản xuất, đề cao nguyên tắc thị trường trong huy động và phân bổ nguồn lực, loại bỏ cơ chế “xin - cho” và tư duy bao cấp, với tinh thần “một vấn đề, một nội dung chỉ nên quy định tại một luật hay không? Các khu vực doanh nghiệp có thể kết nối, hợp tác thay vì lấn át nhau hay không?..
Như vậy, có thể nói rằng, vào thời điểm này, nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng cao hay thấp, bền vững hay không đang phụ thuộc rất lớn vào tốc độ và chất lượng cải cách, trước hết là cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh...
