Trong nhiều năm qua, cộng đồng tài sản mã hóa đã mở ra nhiều cuộc tranh luận xem máy tính lượng tử có thực sự là mối đe dọa mang tính sống còn với các mạng như Bitcoin, Ethereum hay không. Nỗi lo cốt lõi nằm ở chỗ phần lớn các mạng hiện nay sử dụng cùng một loại kỹ thuật mật mã khóa công khai dựa trên đường cong elliptic (có thể gọi ngắn là “mật mã đường cong”), vốn về mặt lý thuyết có thể bị phá vỡ nếu xuất hiện một máy tính lượng tử đủ mạnh chạy các thuật toán đặc biệt dành cho môi trường lượng tử. Trong trường hợp đó, kẻ tấn công có thể suy ra “khóa bí mật” từ “khóa công khai”, đồng nghĩa với quyền kiểm soát ví và hợp đồng thông minh dễ bị chiếm đoạt.
Tuy nhiên, điểm mới trong hai năm trở lại đây là vai trò của trí tuệ nhân tạo. Nhiều chuyên gia như Alex Pruden (Project Eleven) hay Illia Polosukhin (NEAR, từng làm nghiên cứu về trí tuệ nhân tạo tại Google) cho rằng trí tuệ nhân tạo đang được sử dụng để đẩy nhanh nghiên cứu về máy tính lượng tử, đặc biệt là vấn đề của bài toán “sửa lỗi trong môi trường lượng tử” – vốn là nút thắt kỹ thuật lớn nhất hiện nay.
Polosukhin nhấn mạnh rằng trí tuệ nhân tạo đã tăng tốc tiến bộ khoa học từ lâu, từ việc tìm kiếm vật liệu mới đến tối ưu cấu trúc mạch, và không loại trừ khả năng “thế hệ máy tính lượng tử tiếp theo sẽ được chính trí tuệ nhân tạo và các máy tính lượng tử đời này ‘thiết kế hộ’”.
Song song với đó, một nguy cơ hiện hữu đang được nhắc đến nhiều gần đây đó là chiến lược “thu thập bây giờ, giải mã sau”. Cụ thể, các cơ quan tình báo hoặc các nhóm tác nhân tinh vi có thể đang âm thầm thu thập dữ liệu Internet đã mã hóa – bao gồm cả dữ liệu giao dịch trên chuỗi – với kỳ vọng khi có máy tính lượng tử đủ mạnh trong tương lai, họ sẽ giải mã được toàn bộ. Một nghiên cứu của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ đầu năm 2026 cảnh báo rằng ngay cả khi các mạng blockchain kịp chuyển sang các kỹ thuật mật mã “kháng lượng tử” trong tương lai, dữ liệu lịch sử vẫn có nguy cơ bị giải mã nếu đã bị “gặt hái” từ trước.
Điều này có nghĩa là mối đe dọa lượng tử đối với tài sản mã hóa không chỉ nằm ở tương lai xa, mà đã bắt đầu từ hiện tại ở dạng rủi ro đối với dữ liệu đang được lưu trữ để chờ giải mã sau này – nhất là những dữ liệu có giá trị lâu dài như giao dịch tài chính, sở hữu tài sản, thông tin định danh.
Trí tuệ nhân tạo: vừa là công cụ tấn công, vừa là lá chắn phòng thủ
Bên cạnh việc thúc đẩy tiến bộ về lượng tử, trí tuệ nhân tạo còn đang làm thay đổi cán cân giữa tấn công và phòng thủ ở cấp độ phần mềm và các giao thức. Theo đó, các mô hình trí tuệ nhân tạo ngày càng giỏi trong việc quét tìm lỗ hổng mã nguồn, lỗi triển khai kỹ thuật mật mã, phân tích hành vi người dùng và tự động hóa tấn công.
Alex Pruden dự báo rằng “trí tuệ nhân tạo sẽ khiến số vụ tấn công tăng lên nhiều hơn nữa”, vì mô hình có thể tìm ra lỗi trong thư viện mật mã, trong logic hợp đồng thông minh hoặc hỗ trợ tấn công vào lớp mật mã nếu được triển khai thiếu chặt chẽ.
Ở chiều ngược lại, các nhóm phát triển cũng sử dụng trí tuệ nhân tạo như một công cụ phòng thủ cho việc kiểm tra mã, thử nghiệm, và hỗ trợ “kiểm chứng hình thức” - hiểu đơn giản là dùng các phương pháp toán học để chứng minh một chương trình phần mềm thỏa mãn các tính chất an toàn nhất định. Với các sơ đồ mật mã “hậu lượng tử” vốn phức tạp và còn mới, trí tuệ nhân tạo có thể giúp tăng tốc quá trình chứng minh, mô phỏng và tìm kiếm cấu hình an toàn hơn.
Sự đối xứng này khiến việc đảm bảo an ninh trên blockchain bước vào một trạng thái “chạy đua vũ trang” liên tục. Bất kỳ tiến bộ nào về tấn công hoặc phòng thủ đều có thể được khuếch đại nhanh nhờ trí tuệ nhân tạo, làm rút ngắn chu kỳ cập nhật và khiến mô hình “kiểm toán một lần, an toàn nhiều năm” trở nên lạc hậu. Nhận định này dựa trên tổng hợp các phân tích về vai trò trí tuệ nhân tạo trong tấn công và phòng thủ hệ thống mật mã.
Với người dùng và doanh nghiệp, điều này kéo theo việc các công cụ an ninh thế hệ mới – như hệ thống phát hiện bất thường trên chuỗi, phân tích hành vi ví, chấm điểm rủi ro của hợp đồng lập trình – ngày càng gắn chặt với mô hình trí tuệ nhân tạo, nhưng đồng thời đòi hỏi quy trình quản lý rủi ro để không phụ thuộc một cách mù quáng vào “hộp đen thuật toán”.
Thích nghi hoặc bị bỏ lại phía sau
Trước sức ép kép từ trí tuệ nhân tạo và máy tính lượng tử, nhiều hệ sinh thái blockchain lớn đã bắt đầu chủ động xây dựng chiến lược “hậu lượng tử”. Các nghiên cứu chỉ ra rằng cả các thuật toán ký số hiện dùng lẫn các hàm băm phổ biến đều có thể bị suy yếu đáng kể trước các thuật toán lượng tử chuyên dụng, và đề xuất các hướng đi mới như kỹ thuật mật mã dựa trên cấu trúc lưới, kỹ thuật mật mã dựa trên hàm băm, hoặc các phương án “lai” vừa giữ cơ chế cũ vừa thêm cơ chế mới để chuyển đổi dần.
Nhóm nghiên cứu Ethereum đã lập hẳn dự án “Ethereum hậu lượng tử”, với mục tiêu xây dựng “tính linh hoạt mật mã” – tức khả năng thay thế các thuật toán bảo mật trên nhiều lớp giao thức mà không làm gián đoạn hoạt động của mạng lưới.
Ở cấp ứng dụng, NEAR công bố kế hoạch đưa trực tiếp các sơ đồ mật mã “kháng lượng tử” vào hạ tầng tài khoản, cho phép người dùng chuyển đổi loại khóa bảo mật mà không phải chuyển tài sản sang ví hoàn toàn mới – một bài toán thực tế nhưng phức tạp về mặt kỹ thuật. Trong khi đó, đội ngũ phía Zcash đang phát triển khái niệm “khả năng phục hồi trước lượng tử”: thiết kế giao thức sao cho nếu sau này cần nâng cấp để chống lại máy tính lượng tử, người dùng vẫn có thể giữ nguyên số dư và mức độ riêng tư thông qua các công cụ được chuẩn bị sẵn ở tầng ví.
Tuy nhiên, các sơ đồ mật mã “hậu lượng tử” hiện nay thường có kích thước khóa và chữ ký lớn hơn nhiều, tốc độ xử lý chậm hơn, và đòi hỏi thay đổi đồng bộ ở tầng ví, bộ công cụ lập trình, phần mềm nút mạng – không thể “bật công tắc” một lần là xong. Các cơ quan như Cục Dự trữ Liên bang Mỹ hay nhiều hãng bảo mật nhấn mạnh khái niệm “linh hoạt mật mã” – nghĩa là hệ thống phải được thiết kế ngay từ đầu với khả năng thay thế thuật toán khi cần, thay vì gắn chặt với một bộ thuật toán duy nhất trong nhiều năm.
Có thể thấy, với thị trường tài sản mã hóa, điều này có nghĩa là các mạng muốn tồn tại trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo và lượng tử phải được thiết kế ngay từ bây giờ để “thay bộ máy mật mã” trong khi hệ thống vẫn hoạt động, và chấp nhận rằng đây sẽ là một quá trình lặp lại nhiều lần, chứ không phải một lần chuyển đổi duy nhất.
Nhìn rộng hơn, những người như Alex Pruden và Illia Polosukhin cho rằng trí tuệ nhân tạo và máy tính lượng tử đang bào mòn một giả định nền tảng của thời đại số: giả định rằng kỹ thuật mã hóa có thể được tin cậy trong thời gian rất dài. Thay vì vậy, an ninh trong lĩnh vực tài sản mã hóa – cũng như trong toàn bộ hạ tầng kỹ thuật số – đang chuyển sang mô hình “thích nghi liên tục”: các hệ thống phải được giám sát, kiểm thử, cập nhật lớp bảo mật thường xuyên, và năng lực nâng cấp nhanh, linh hoạt sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng, bên cạnh các yếu tố quen thuộc như giá, tốc độ xử lý hay quy mô cộng đồng.