Giải chấp và giải chấp chéo khi cổ phiếu giảm sâu
Tháng 7 tiếp tục là tháng khó khăn với nhiều nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán khi tốc độ giảm điểm của chỉ số VN-Index gia tăng theo từng tuần. Cao điểm là tuần thứ 3 trong tháng, VN-Index mất hơn 101 điểm và chỉ sau 3 phiên đầu tuần, VN-Index đã mất gần 119 điểm; trong đó, phiên giao dịch Thứ Tư (22/7), chỉ số giảm hơn 62 điểm.
Áp lực margin là một trong những nguyên nhân khiến thị trường giảm sâu hơn. Tính đến cuối quý II/2026, dư nợ cho vay (bao gồm margin và ứng trước tiền bán) tại các công ty chứng khoán ước đạt 445.000 tỷ đồng; trong đó, tổng dư nợ cho vay margin chiếm 440.000 tỷ đồng, tăng khoảng 35.000 tỷ đồng so với cuối quý I/2026 và là mức cao kỷ lục từ trước đến nay.
Theo đánh giá của nhiều nhân sự có thâm niên trong ngành chứng khoán, thị trường chứng khoán chưa đứng trước rủi ro bán cưỡng bức đồng loạt ở các cổ phiếu, nhưng rõ ràng, nền margin cao đã khuếch đại biến động khi thị trường giảm sâu.
Tương tự các quý trước, con số dư nợ margin tại các công ty chứng khoán được ghi nhận chủ yếu đến từ nhóm nhà đầu tư lớn như tổ chức trong nước, cổ đông lớn hoặc chủ doanh nghiệp, thay vì nhà đầu tư cá nhân. Thanh khoản thị trường duy trì ở mức thấp trong nhiều tháng qua cho thấy phần lớn nhà đầu tư nhỏ lẻ đã chủ động giảm sử dụng đòn bẩy từ trước.
Các doanh nghiệp như DIG, TCM, HDC... thường xuyên ghi nhận việc các cổ đông lớn, lãnh đạo doanh nghiệp bị bán giải chấp cổ phiếu. Điểm chung của các trường hợp này là cổ phiếu đã giảm kéo dài trước khi giao dịch giải chấp được công bố. Điều đó cũng cho thấy áp lực không chỉ xuất hiện trong một phiên giảm sốc, mà là kết quả tích tụ của quá trình giá tài sản bảo đảm suy giảm liên tục.
Với con số thống kê hơn 80% cổ phiếu giảm giá kể từ đầu năm 2026 đến nay, danh mục của hầu hết các nhà đầu tư đang gặp khó khăn. Khoảng 60% số mã trên thị trường có vốn hóa thấp hơn vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp. Rất nhiều cổ phiếu chịu áp lực bán mạnh, vốn hóa thị trường giảm về tương đương, hay dưới vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp, trong khi doanh nghiệp vẫn kinh doanh tăng trưởng tích cực.
Ghi nhận thông tin trên thị trường, nhiều cổ phiếu được cấp margin giảm sâu khiến công ty chứng khoán ghi nhận tình trạng tạm thời là “âm vốn” (thị giá thấp hơn giá cho vay) nhưng chưa thể bán ngay do thanh khoản thị trường rất yếu. Nguyên nhân sâu xa là các cổ đông lớn, lãnh đạo doanh nghiệp cầm cố cổ phiếu đi vay margin ở nhiều công ty chứng khoán, nên khi bị call margin đồng loạt, họ không bơm tiền kịp.
Áp lực bán không chỉ nằm ở những cổ phiếu đã giảm sâu. Khi một cổ phiếu mất thanh khoản, dư bán sàn lớn hoặc không thể xử lý đủ tài sản bảo đảm, công ty chứng khoán có thể phải bán những cổ phiếu khác còn thanh khoản trong cùng tài khoản để thu hồi dư nợ. Điều này tạo ra hiện tượng giải chấp chéo: cổ phiếu có nền tảng kinh doanh tốt, không có thông tin bất lợi riêng vẫn bị bán mạnh vì đang đóng vai trò là tài sản có thể chuyển thành tiền. Đây là nguyên nhân khiến đợt giảm lan từ nhóm cổ phiếu yếu sang ngân hàng, chứng khoán, thép và các cổ phiếu vốn hóa lớn.
Có thể xuất hiện thêm nhịp rung lắc
Phiên giao dịch thứ Năm tuần qua (30/7/2026) như cơn mưa mát tạm thời “hạ nhiệt” tâm lý và tài khoản nhà đầu tư, khi chỉ số VN-Index tăng gần 40 điểm, thanh khoản tăng lên gần 20.000 tỷ đồng, số lượng cổ phiếu tăng chiếm áp đảo và lan toả ra nhiều nhóm ngành, khối ngoại cũng mua ròng gần 700 tỷ đồng sau nhiều phiên bán ròng mạnh.
Ông Nguyễn Duy Thanh Phương, Giám đốc Trung tâm Kinh doanh Công ty Chứng khoán Yuanta Việt Nam nhìn nhận, sau khi ở trạng thái quá bán (giá cổ phiếu giảm mạnh nhanh, nhiều cổ phiếu cơ bản tốt có chỉ số RSI giảm về quanh mức 14 - 20), thị trường đã xuất hiện nhịp tăng trong nghi ngờ và “đi tìm một vùng cân bằng”.
Để nhận diện một vùng cân bằng bền vững, theo ông Phương, có thể quan sát ba dấu hiệu: Thứ nhất, áp lực bán giảm rõ rệt dù thị trường tiếp tục xuất hiện thông tin bất lợi. Thứ hai, thanh khoản tăng trong các phiên hồi phục và giảm dần trong những phiên điều chỉnh, hoặc xuất hiện một đến hai phiên “rũ bỏ” với thanh khoản lớn và biên độ dao động mạnh. Thứ ba, những nhóm cổ phiếu dẫn dắt ngừng phá đáy và bắt đầu hình thành mặt bằng giá mới cao hơn.
“Nhà đầu tư nên cân bằng vị thế tài khoản, không quá hoảng loạn bán tháo. Nếu vị thế margin cao thì ở nhịp hồi phục này, canh hành động quản trị để tài khoản không sử dụng margin quá cao, phòng ngừa trường hợp thị trường vẫn còn cần thời gian xác nhận vùng cân bằng bền vững. Ở vị thế mua mới bắt đáy thì ưu tiên chờ vùng cân bằng xác nhận sẽ canh mua vào các cổ phiếu cơ bản tốt đầu ngành cộng với độ beta cao (sẽ bật nhanh khi thị trường hồi phục)”, ông Phương khuyến nghị.
Trong tuần qua, thị trường có dấu hiệu hồi phục dần về cuối tuần. Dẫu vậy, nhiều chuyên viên tư vấn đầu tư liên tục đưa khuyến nghị: tranh thủ để tập trung cơ cấu hạ margin, giảm lỗ những cổ phiếu có sẵn trong danh mục bằng cách T0, T1 để hạ dần giá vốn...
Theo trưởng phòng tư vấn đầu tư một công ty chứng khoán, chỉ số VN-Index có thể tiến đến vùng điểm định 1.750 - 1.76x, sau đó có thể có vài phiên rung lắc và “sau giai đoạn call margin, các cổ phiếu làm ăn thật, giá trị thật sẽ về đúng với giá trị của nó”.
Thực tế, sau ba phiên hồi phục, phiên giao dịch thứ Sáu (31/7), chỉ số VN-Index không giữ được sắc xanh đầu phiên, đóng cửa ở mức 1.735,78 điểm, giảm gần 9 điểm so với phiên trước đó.
Việc phần lớn cổ phiếu giảm sâu dù nền kinh tế vẫn duy trì tăng trưởng tích cực và khối doanh nghiệp niêm yết ghi nhận lợi nhuận khả quan trong nửa đầu năm 2026 cho thấy thị trường hiện không thiếu yếu tố cơ bản, mà đang thiếu một chất xúc tác đủ mạnh để thay đổi kỳ vọng của dòng tiền. Trong bối cảnh rủi ro địa chính trị, biến động thuế quan, mặt bằng lãi suất neo cao và tâm lý thận trọng vẫn hiện hữu, nhà đầu tư có xu hướng ưu tiên quản trị rủi ro hơn là mở rộng vị thế, khiến mặt bằng cổ phiếu chịu áp lực điều chỉnh rộng.
Nhận định được bà Lê Diệu Linh, Giám đốc Phòng Tư vấn đầu tư, Công ty Chứng khoán Rồng Việt đưa ra, khi mặt bằng định giá trở nên hấp dẫn hơn sau nhịp điều chỉnh và áp lực bán giải chấp dần hạ nhiệt, nếu các yếu tố bên ngoài ổn định hơn, thị trường vẫn có cơ sở để hình thành một nhịp hồi phục trong những tháng cuối năm. Tuy nhiên, đây sẽ là giai đoạn đề cao việc lựa chọn cổ phiếu hơn là kỳ vọng lợi nhuận đến từ xu hướng tăng của toàn thị trường.