Nghịch lý trên thị trường lao động
Theo số liệu Cục Thống kê công bố, trong quý III/2026, Việt Nam có khoảng 1,6 triệu thanh niên từ 15-24 tuổi thuộc nhóm NEET (Not in Education, Employment, or Training - không có việc làm, không tham gia học tập hay đào tạo), tương đương 11,2% tổng số thanh niên trong độ tuổi này.
Tỷ lệ trên thấp hơn mức trung bình 16,3% của khu vực Đông Nam Á - Thái Bình Dương, nhưng vẫn cao hơn đáng kể so với một số thị trường phát triển như Nhật Bản (3,1%) và Singapore (3,8%).
Đáng chú ý, thực trạng này diễn ra trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn trong tuyển dụng và giữ chân nhân sự đáp ứng yêu cầu công việc. Điều đó cho thấy vấn đề của thị trường lao động Việt Nam không chỉ nằm ở số lượng việc làm hay nguồn cung lao động, mà còn ở sự lệch pha giữa kỹ năng của người tìm việc và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.
Phân tích về thực trạng này, bà Nguyễn Thu Trang, Giám đốc Thương hiệu Manpower, Manpower Việt Nam, chỉ ra ba nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng thanh niên "ba không".
![]() |
| Bà Nguyễn Thu Trang, Giám đốc Thương hiệu Manpower, Manpower Việt Nam. |
Thứ nhất, người trẻ thiếu thông tin về nhu cầu kỹ năng của thị trường lao động. Không ít người mới tham gia thị trường việc làm chưa nắm rõ doanh nghiệp cần những năng lực gì, trong khi yêu cầu đối với từng vị trí liên tục thay đổi dưới tác động của chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) và những biến động kinh tế.
Thứ hai, cơ hội việc làm đầu tiên ngày càng thu hẹp. Đây là rào cản đáng chú ý đối với lao động trẻ, đặc biệt là những người chưa có kinh nghiệm thực tế.
Theo Khảo sát Xu hướng Tuyển dụng của ManpowerGroup năm 2026, có 20% doanh nghiệp tại Việt Nam tham gia khảo sát ghi nhận mức tuyển dụng nhân sự mới vào nghề (entry-level) giảm so với năm 2025. Những nguyên nhân chủ yếu là áp lực chi phí, sự gia tăng của tự động hóa và AI, cùng với việc ứng viên trẻ chưa có đủ kinh nghiệm cần thiết.
Bà Trang nhận định, nhiều nhiệm vụ cơ bản trước đây thường được giao cho thực tập sinh hoặc nhân sự mới vào nghề hiện có thể được AI thực hiện hiệu quả hơn. Vì vậy, thay vì tuyển dụng nhân sự để đào tạo từ đầu, doanh nghiệp có xu hướng ưu tiên ứng viên đã có kinh nghiệm nhất định và sở hữu bộ kỹ năng rộng hơn.
"Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: người trẻ cần việc làm để tích lũy kinh nghiệm, nhưng lại khó có cơ hội được tuyển dụng vì thiếu kinh nghiệm", bà Trang nói.
Thứ ba, người trẻ còn thiếu sự hỗ trợ xuyên suốt trong quá trình chuyển tiếp từ đào tạo sang việc làm. Theo bà Trang, nhiều chương trình hiện nay chủ yếu tập trung vào đào tạo kỹ năng ban đầu hoặc giới thiệu việc làm, nhưng chưa theo sát người lao động trong giai đoạn hòa nhập và duy trì công việc. Vì vậy, ngay cả khi đã được đào tạo và tìm được việc làm, không ít lao động trẻ vẫn gặp khó khăn trong thích nghi và gắn bó lâu dài.
Như vậy, bài toán NEET không thể chỉ giải quyết bằng cách mở thêm các khóa đào tạo hay tăng số lượng chương trình giới thiệu việc làm. Điều quan trọng là xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ người trẻ xuyên suốt, từ định hướng nghề nghiệp, trang bị kỹ năng đến tiếp cận cơ hội và duy trì việc làm.
Hướng nghiệp sớm, đào tạo gắn với nhu cầu doanh nghiệp
Để thu hẹp khoảng cách giữa kỹ năng của lao động trẻ và nhu cầu tuyển dụng, bà Trang đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm.
Thứ nhất, nâng cao chất lượng hướng nghiệp và giáo dục từ sớm. Thay vì chỉ tổ chức các hoạt động hướng nghiệp ở giai đoạn cuối cấp, việc định hướng nghề nghiệp cần được triển khai xuyên suốt các bậc học, phù hợp với độ tuổi và năng lực của học sinh.
Ở bậc tiểu học, học sinh có thể làm quen với nghề nghiệp thông qua các hoạt động trải nghiệm, trò chơi và giao lưu với người làm nghề. Ở bậc trung học cơ sở, trọng tâm là khám phá sở thích, năng lực và tìm hiểu các nhóm ngành. Đến trung học phổ thông, học sinh cần được hỗ trợ lựa chọn con đường phù hợp giữa học đại học, học nghề hoặc tham gia thị trường lao động sớm.
Cùng với đó, cần tăng cường kết nối giữa nhà trường và doanh nghiệp thông qua ngày hội việc làm, hội thảo kỹ năng, chương trình tham quan doanh nghiệp và trải nghiệm thực tế. Những hoạt động này giúp người trẻ hiểu rõ hơn về môi trường làm việc, yêu cầu tuyển dụng và cơ hội nghề nghiệp.
Thứ hai, mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục, đào tạo và việc làm cho các nhóm lao động, đặc biệt là những đối tượng dễ bị tổn thương. Thanh niên nông thôn, vùng sâu, vùng xa, người dân tộc thiểu số, người khuyết tật và người có nhu cầu giáo dục đặc biệt cần được ưu tiên tiếp cận các chương trình đào tạo và cơ hội việc làm phù hợp.
Chiến lược DEIB (Đa dạng - Công bằng - Hòa nhập - Gắn kết) cũng cần được chú trọng hơn trong phát triển nguồn nhân lực. Trong đó, hỗ trợ phụ nữ tham gia thị trường lao động thông qua chính sách chăm sóc trẻ em, đào tạo nghề linh hoạt và mở rộng cơ hội trong các ngành STEM là một hướng đi đáng quan tâm.
Thứ ba, tăng cường phối hợp giữa nhà trường, cơ sở đào tạo nghề và doanh nghiệp để chương trình đào tạo bám sát nhu cầu thực tế. Đồng thời, hệ thống thông tin thị trường lao động cần được cải thiện, giúp người trẻ ở mọi vùng miền dễ dàng tiếp cận thông tin về xu hướng tuyển dụng, yêu cầu kỹ năng và cơ hội việc làm.
"Khi người trẻ được trang bị đúng kỹ năng và tiếp cận đúng cơ hội, khoảng cách giữa cung và cầu lao động sẽ dần được thu hẹp", bà Nguyễn Thu Trang nhận định.
Đồng hành đến khi người trẻ có việc làm
Bên cạnh định hướng nghề nghiệp và đào tạo, một vấn đề khác cần được chú trọng là hỗ trợ người trẻ trong suốt quá trình chuyển tiếp từ học tập sang việc làm. Theo bà Trang, bài toán thanh niên NEET không phải vấn đề riêng của Việt Nam. Nhiều quốc gia đã xây dựng các chương trình hỗ trợ người trẻ quay trở lại hệ thống giáo dục, đào tạo nghề và thị trường lao động.
Điểm chung của những mô hình này là không dừng lại ở một lần đào tạo, mà chú trọng đồng hành trong suốt quá trình chuyển tiếp và hòa nhập việc làm.
Tại Liên minh châu Âu (EU), các chương trình hỗ trợ thanh niên được thiết kế theo hướng dài hạn, bắt đầu từ đánh giá nhu cầu cá nhân, chuẩn bị kỹ năng và tâm lý trước khi tham gia, hỗ trợ trong quá trình học tập hoặc làm việc, đến theo dõi sau chương trình để giúp người tham gia quay lại học tập hoặc việc làm.
Một số sáng kiến tiêu biểu gồm Erasmus+, tạo cơ hội cho sinh viên học tập hoặc thực tập tại quốc gia châu Âu khác; European Solidarity Corps (ESC), giúp thanh niên tích lũy kinh nghiệm và phát triển kỹ năng thông qua hoạt động tình nguyện, dự án cộng đồng; hay ALMA (Aim, Learn, Master, Achieve), chương trình hướng đến thanh niên NEET dễ bị tổn thương, kết hợp đào tạo, trải nghiệm làm việc ở nước ngoài và hỗ trợ tái hòa nhập sau khi trở về.
Trong khi đó, Hàn Quốc triển khai chương trình Youth New Deal từ tháng 4/2026 nhằm hỗ trợ thanh niên nâng cao kỹ năng, tích lũy kinh nghiệm và khôi phục động lực làm việc. Chương trình tập trung vào ba trụ cột: Leap (nâng cấp kỹ năng), Experience (trải nghiệm) và Recovery (phục hồi, an sinh).
Ở trụ cột Leap, các chương trình đào tạo được thiết kế nhằm thu hẹp khoảng cách kỹ năng trong những lĩnh vực có nhu cầu cao như AI, bán dẫn, robot và tài chính. Đáng chú ý, doanh nghiệp lớn trực tiếp tham gia thiết kế và vận hành K-New Deal Academy với 10.000 suất đào tạo; trong khi Talent Development Bootcamp cung cấp 4.000 suất đào tạo chuyên sâu theo hướng thực hành thông qua sự phối hợp giữa trường đại học và doanh nghiệp.
Với trụ cột Experience, chương trình tạo cơ hội việc làm ngắn hạn tại khu vực công và tư nhân, mở rộng cơ hội thực tập, đồng thời cấp chứng nhận kinh nghiệm do Chính phủ quản lý để người tham gia sử dụng trong hồ sơ ứng tuyển. Trụ cột Recovery tập trung hỗ trợ tài chính cho thanh niên thu nhập thấp, thiếu kinh nghiệm làm việc và thúc đẩy doanh nghiệp vừa và nhỏ tuyển dụng lao động trẻ.
Tại Anh, chính sách hỗ trợ thanh niên NEET kết hợp giữa tạo việc làm có trả lương và phòng ngừa nguy cơ rời bỏ hệ thống giáo dục. Đáng chú ý, chương trình Jobs Guarantee được triển khai thí điểm từ tháng 8/2026, hướng đến thanh niên 18-24 tuổi thất nghiệp dài hạn. Người tham gia được bố trí công việc phù hợp với kỹ năng, làm việc tối đa 25 giờ/tuần trong sáu tháng, đồng thời được hỗ trợ phát triển kỹ năng và khắc phục các rào cản gia nhập thị trường lao động.
Bên cạnh tạo việc làm, Anh còn chú trọng phát hiện sớm nguy cơ NEET thông qua công cụ RONI (Risk of NEET Indicator). Công cụ này kết hợp dữ liệu về chuyên cần, thành tích, hành vi và nhu cầu giáo dục đặc biệt, giúp nhà trường và chính quyền địa phương nhận diện học sinh có nguy cơ rời khỏi hệ thống giáo dục, từ đó chủ động tư vấn và hỗ trợ.
"Nhìn từ các mô hình quốc tế, có thể thấy giải quyết bài toán NEET đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách giáo dục, đào tạo nghề, an sinh xã hội và nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp. Đặc biệt, việc phát hiện sớm nguy cơ, mở rộng cơ hội trải nghiệm thực tế và duy trì hỗ trợ sau tuyển dụng là những yếu tố quan trọng để giúp người trẻ không bị bỏ lại phía sau", bà Trang nhận định.
Trong bối cảnh AI và tự động hóa tiếp tục làm thay đổi cấu trúc việc làm, thách thức đối với thị trường lao động Việt Nam không chỉ là tạo thêm việc làm, mà còn là chuẩn bị cho người trẻ khả năng thích ứng với những công việc đang và sẽ xuất hiện.
"Kết nối việc làm bền vững không dừng ở việc giúp người lao động tìm được công việc đầu tiên. Đó còn là sự đồng hành lâu dài để họ thích nghi, được trao cơ hội phát triển, theo kịp quá trình chuyển đổi và không bị bỏ lại phía sau", bà Nguyễn Thu Trang nhấn mạnh.
